ДЕВЕТ МИСЛОВНИ ЕКСПЕРИМЕНТИ ОД КОИ ЌЕ ВИ СЕ ЗЕМЕ СОНОТ

28.1.The_Thinker

1. Дилема на затвореникот

Ова е класичен проблем во теоријата на игрите во кој осомничените се соочуваат со доста тешка дилема – дали да го признае или не делото. Маката е во тоа што никој од нив не знае како ќе одлучи другиот.

Еве ја оваа дилема според Stanford Encyclopedia of Philosophy

„Трпе и Трајче ги апсат за грабеж на банка и ги ставаат во одделни простории. Обата повеќе се грижат за сопствениот спас отколку за спасот на својот соучесник. Итриот инспектор на секого му ја дава следнава понуда. „Можете да одберете да признаете или да не признаете. Ако признаеш, а твојот ортак не признае, ќе ги отфрлам сите обвиненија против тебе и ќе го искористам твоето сведочење за ортакот да ти добие многу голема казна. Исто така, ако ортакот ни признае, а ти не признаеш, тој ќе биде слободен а ти ќе заглавиш. Ако двајцата признаете и добијам две признанија, ќе се погрижам двајцата да добиете поблага казна. Ако двајцата не признаете, единствено ќе можам да ве обвинам за неовластено поседување оружје и ќе добиете симболичка казна. Ако одлучиш да го потпишеш признанието, предај му го на чуварот пред да се вратам утре рано наутро.“

Овој мисловен експеримент е терсене бидејќи не учи дека не секогаш ги донесуваме најдобрите одлуки соочени со недоволно информации, а згора се вклучени и  други актери со свои интереси кои треба донесуваат одлуки. Дилемата е во тоа што за секој од осомничените е подобро да признае отколку да не признае, иако најидеален исход би бил двајцата да не признаваат.

Оваа дилема има свои импликации од сферата на меѓународната безбедност и соработка (вклучувајќи го и спречувањето на нуклеарната војна) па до можниот контакт со вонземјанска интелигенција (т.е. и покрај фактот што сите цивилизации во вселената би имале корист од соработка, посигурно е да испратиш репликатори во мисии за нивно уништување пред тие да ти испратат тебе).

2. Марија – неврофизиологот кој нема видено бои

Понекогаш може да се сретне и под името Проблем на обратен спактар или Знаење – аргумент. Овој мисловен експеримент има за цел да поттикне дискусија околу чисто физикалистичкото гледиште врз универзумот, имено сфаќањето дека универзумот, вклучително и умствените процеси, е во потполност физички. Овој мисловен експеримент сака да покаже дека постојат не- физички способности, како и расположиви знаења, кои единствено можат да се научат само ако постои свест.

Френк Џексон, којшто го прв го формулирал овој експеримент, го објаснува вака:

„Марија е генијален научник кој, од некоја причина, откако е родена е принудена да го проучува светот од црно – бела просторија преку црно – бел телевизиски екран. Таа е специјалист за неврофизиологија на гледањето и располага, да речеме, со сите физички информации кои може да се имаат за тоа што се случува кога гледаме домати или небо и користиме зборови како „црвен“ или „син“. Така, таа открива која бранова должина од небото ја стимулира ретината и како точно преку централниот нервен систем  се создава контракцијата на гласните жици и испуштањето на воздух од белите дробови при што се изговара реченицата „Небото е сино“. Што ќе се случи ако Марија ја ослободиме од нејзината црно – бела просторија или и ставиме телевизор во боја? Дали таа ќе ги познава боите која е која?“

Поинаку кажано, Марија знае сѐ што може да се знае за боите освен она клучното – никогаш нема искусено боја во својата свест. Нејзиното прво искусување на бои е нешто што никако не може да го предвиди. Едно е академското знаење за нешто, а сосема друго непосредното искуство за тоа нешто.

Овој мисловен експеримент нѐ учи дека во нашата перцепција на реалноста,  подразбирајќи ја тука свеста, секогаш има нешто повеќе од она што ни го дава објективното посматрање. Во суштина, што не знаме – не знаеме. Исто така, тој ни дава надеж дека во иднината ако успееме да ги усовршиме нашите сетила и најдеме начин да ја прошириме нашата свест, би можеле да откриеме сосема нови предели за проучување на нашата психа и субјективитет.

28.1.mentalna-gimnastika2

3. Бубачка во кутија

Исто е познат и како Приватен јазик – аргумент и донекаде е сличен со Марија – неврофизиологот. Во Филозофски истражувања од Витгенштајн тој предлага еден мисловен експеримент кој го става на проба начинот на кој гледаме на интроспекцијата и како таа го информира јазикот кој го употребуваме за да опишуваме осети.

За овој експеримент Витгенштајн бара да замислиме група индивидуи од кои секој од нив има кутија во која се наоѓа нешто што се вика „бубачка“. Никој не може да гледа во туѓа кутија. Од секого се бара да ја опише својата бубачка, а секој ја познава само својата бубачка. Така, секој може да зборува само за сопствената бубачка, а може да има различни работи во секоја од кутиите. Според тоа, Витгенштајн вели дека надоврзувачките описи не можат да играат улога во „јазичните игри“. Со време, луѓето ќе зборуваат за тоа што го имаат во своите кутии, но зборот „бубачка“ на крајот на краиштата значи само „она што се наоѓа во нечија кутија“.

Зошто овој бизарен мисловен експеримент е толку вознемирувачки? Поентата од овој експеримент е дека бубачките се како нашите умови, и дека не можеме да знаеме како е во умот на друга индивидуа. Не можеме да знаеме што чувствуваат или сеќаваат другите луѓе, ниту пак уникатноста на нивната перспектива . Оваа тема е тесно поврзана со таканаречениот hard problem of consciousness and the phenomenon of qualia

4. Кинеска соба

Филозофот Џон Серл бара да замислиме некој кој знае само англиски и седи сам во соба следејќи инструкции на англиски за тоа како да манипулира со серии од кинески букви. Така, за оние надвор од собата ќе изгледа дека личноста внатре знае кинески.

Овој аргумент сака да покаже дека усовршените компјутери би можело да изгледаат дека разбираат и зборуваат на некој природен јазик, но тие нема да можат него да го разбираат. Причината е тоа што компјутерите се ограничени строго на размена на серии од симболи. Кинеска соба требаше да биде смртоносен аргумент против вештачката интелигенција, и има предвид едно доста тесно сфаќање за вештачката интелигенција, позната како силна AI односно AGI (Artificial general intelligence).

Се чини дека Серл е во право со неговиот увид дека вештачката интелигенција има потенцијал да реагира и да се однесува како да има свест и разбирање. Ова е проблематично бидејќи може да не убеди нас луѓето дека има вистинко разбирање и свесност онаму каде што тие отсуствуваат. Затоа, најдобро е да бидеме претпазливи во однос на наводно „паметните“ машински умови.

5. Машина за искуства

Машината за искуства на филозофот Роберт Нозик е една силна сугестија дека треба да се приклучиме во еден вид хедонистичка верзија од „Матрикс“.

„Да претпоставиме дека сме во машина за искуства која би можела да ти го предизвика секое искуство кое ќе го посакаш. Суперневрофизиолози би можеле да го стимулираат мозокот да мисли и чувствува дека пишува генијален роман, или дека се спријателува со некого, или дека чита интересна книга. Цело време би лежеле во резервоар со течност со електроди прицврстени за мозокот. Дали би требало да се приклучиш на една ваква машина за цел живот и така да ги препрограмираш своите животни искуства?… Секако, додека си во резервоарот нема да знаеш дека си таму, туку ќе си мислиш дека сето тоа навистина се случува. Дали би се приклучиле?“

Основната идеја тука е дека имаме многу добри причини да се приклучиме за една ваква машина бидејќи  живееме во универзум без јасна смисла и бидејќи нашите животи често се одвиваат во не баш совршени услови и во маки и страдања. Ние немаме зошто да не одбереме нешто суштински подобро, па макар било тоа и „вештачко“. Но, што е со достоинството на човекот? И што е со задоволувањето на нашите „вистински“ желби? Овој мисловен експеримент на Нозик можеби се чини лесен да се побие, но цели десетлетија траат обидите на филозофите да одговорат на него.

6. Трамвајски проблем

Еве нешто и за етичарите – кабаетот е на прочуениот филозоф на моралот Филипа Фут. Овој мисловен експеримент, од кој денес има многу варијанти, прво се јави во делото на Фут „Абортусот и учењето за двојниот ефект“ од 1697.

Замислете дека сте свртничар на трамвајска пруга и надоаѓа трамвај сосема вон контрола. Пругата се дели на две, едната води кон група од пет луѓе, а другата кон една личност. Ако не сторите ништо, трамвајот ќе ги изгази петтемина. Но ако стиснете копче, пругата ќе се заврти и трамвајот ќе ја згази едната личност. Што би сториле?

Утилитаристите кои гледаат само да се максимизира среќата би одговориле дека треба да се убие едниот. Кантијанците, сметајќи дека луѓето треба да бидат само цели а не средства би тврделе дека не може едната личност да се смета како средство за користа на петте други, па затоа не треба да направите ништо.

Има и втора верзија на проблемов со „дебелко“ и без втора пруга. Овој дебелко е толку дебел, што кога би го турнале на едната пруга, неговото тело би спречило трамвајот да ги изгази петтемина. Па, што треба да се прави? Ништо? Или да го турнеме на пругата?

Овој експеримент ја открива целата комплексност на моралноста правејќи разлика меѓу да се убие човек и да се остави човек да умре. Тој проблем има силни импликации во правото, однесувањето, науката, полицијата – и војната. Не секогаш е просто да се определи  што е „правилно“ и “погрешно“.

7. Пајакот во клозетот

Овој потсетува на пештерата од Платон, друг класичен (и вознемирувачки) мисловен експеримент. Се наоѓа во студијата „Раѓање, смрт и смислата на животот“ од Томас Нејгел. Тој се однесува на изолираноста и бесмисленоста на животот. Идејата ја добил кога забележал кутар мал пајак што живеел  во будоарот во машкиот клозет во Принстон каде што бил професор. Изгледало дека пајакот има ужасен живот, цело време мочале врз него и „не изгледало дека тоа му се допаѓа“. Нејгел продолжува:

„Оваа средба почна се повеќе и повеќе да ме притиска. Секако дека тоа можеби му било природно живеалиште, но поради мазниот порцелан не би можел да излезе од таму дури и ако сака, а нема начин да каже дали сака…Така, еден ден пуштив трака тоалет хартија накај него. Нозете го фатија крајот од хартијата и јас го подигнав и го ставив на подот. Тој само седеше таму и воопшто не се помрднуваше. Нежно го поттуркував со хартијата, но ништо не се случи. Заминав, но кога се вратив два часа подоцна, тој уште беше на истото место. Наредниот ден го најдов на истото место, со нозете проугоре на начин карактеристичен за мртвите пајаци. Неговиот труп остана така цела седмица, се додека не го изџогираа подот“.

Нејгел дејствувал од сожаление, претпоставувајќи дека на пајакот ќе му биде подобро – и дека дури можеби и ќе ужива во животот – надвор од неговата нормална егзистенција. Но се случи точно спротивното. На крајот, пајакот не виде аир од тоа.

Овој мисловен експеримент не принудува да се запрашаме за вредноста и значењето не само на животот од животните, туку и на нашиот сопствен живот. Како воопшто можеме да знаеме што му треба на некого? Дали нашите животи воопшто ни носат некаков аир? Исто така, овој аргумент не тера да го преиспитаме нашето вмешување во дадени ситуации. И покрај нашите најдобри намери, вмешувањето може да предизвика непланирана штета или зло. Taa лекција отелотворена во Prime Directive од Ѕвездени патеки. Сепак, трамвајскиот проблем покажа дека понекогаш недејствувањето исто така може да биде проблематично во морална смисла.

8. Замена – аргумент

Во овој мисловен експериментние треба да замислиме свет во кој луѓето воопшто не би сакале да јадат месо. Во ваквото сценарио, воопшто не би се одгледувале животни како добиток. Како последица на тоа, драматично би се намалил бројот на живи животни како свињи, кокошки и крави. Како што напиша еднаш Вирџинија Вулф, „Од сите аргументи во прилог на вегетеријанството, најслаб е оној дека е хумано. Свињата има најголем интерес да има побарувачка за нејзината сланина. Ако сите на светов беа Евреи, воопшто немаше да постојат свињи“.

Овој правец на мислење може да води до одредени бизарни, и дури одвратни заклучоци. На пример, зарем е подобро на светов да има 20 милијарди луѓе со низок животен стандард отколку 10 милиони со повисок животен стандард? Ако е подобро второво, тогаш што е со оние 10 милијарди животи кои никогаш не се случиле? Како може да сочувствуваме со животи кои никогаш не се појавиле?

9. Изворна позиција

Поради овој мисловен експеримент станав голем почитувач на Џон Роулс. Тој бара да замислиме дека сме во ситуација во која не знаеме ништо за нашите вистински животи – се наоѓаме зад „превезот од незнаење’ кој не ни дава да го знаеме политичкиот систем во кој живееме ниту законите кои владеат во него. Не знаеме ништо ниту за психологијата, економијата, биологијата и другите науки. Од нас се бара, заедно со други луѓе, исто како нас во превез од незнаење, во оваа изворна позиција, да разгледаме една опсежна листа на форми на правда кои потекнуваат од различни традиции од општествената и политичката филозофија. Потоа треба да одбереме кој систем на праведност најмногу би ни одговарал во отсуство на какви било информации за нашето реално јаство и положбата во која се наоѓаме во реалниот свет.

Така, што ако се вратиш назад во „реалниот живот“ и откриеш дека живееш во колиба во некое индиско гратче? Или во некое соседство од средна класа во Норвешка? Што ако си лице со пречки во развојот? Или милионер? (или, како што предложив во мојата статија „Сега сите заедно“, припадник на друг вид)?

Според Роулс, ние би одбрале нешто што ни гарантира еднакви основни права и слободи за да бидат сигурни нашите интереси како слободни и еднакви граѓани, и што нема да остави простор за различни сфаќања за тоа што е добро. Исто така, тој спекулира дека ние секако би одбрале систем кој обезбедува фер шанси за образование и вработување.

Џорџ Дворски

Превод: Кирил Бисероски

 

 

868 total views, 1 views today