Чедомил Вељачиќ: „Филозофија на источните народи – Јапонија“ (избор) Трет дел

 

konfucie hram

Во времето по таика – реформата кога се основа единствена јапонска држава угледот на конфучијанизмот бил силен во рамките на општото влијание на кинеската цивилизација. Центар на тоа влијание во Јапонија бил универзитетот чие влијание во јавниот живот било особено важно за време на преселувањето на престолнината од Нара, на почетокот од хеианскиот период (крај на  8 век). Една од причините за тоа преселување била и надмоќта на свештеничките, тоаш веќе претежно будистички кругови и храмови околу царскиот двор. Универзитетот како световна институција бил противтежа на влијанието на црквата. Будистчкото учење не било вклучено во неговиот наставен план. Царот Камму, кој владеел за време на преселувањето на престолнината од Нара, бил и заштитник на универзитетот. Во подоцната историја на Јапонија се сменуваат периоди на посилно конфучијанско влијание со периоди на будистичка надмоќ. Во последното раздобје од јапонската историја, после преселувањето на престолнината во Једо (Токио) на крајот од 16 век, интелектуалниот развој на граѓанското општество истовремено води и до врв на конфучијанското влијание.

Иако во хеианскиот период кинеските класици внимателно се собираат и препишуваат, сепак ширењето на нивното учење останало многу ограничено поради недостигот од интелектуална традиција, поради тешкотиите околу прилагодувањето на кинеското писмо а и поради разликите во природните склоности и карактерот кај двата народа.

„Продлабоченото проучување на конфучијанските класици подразбира сувопарен темперамент, на кој, за среќа, ретко се наоѓа кај Јапонците. Затоа тие во цртежите и приказните од овој период често учените доктори по право и морални науки ги прикажуваат како комични ликови“ (Sensome, Japan: A short cultural history, London, 1946, 239).

konfucie

Многу поприемливи за Јапонците биле теориите за спротивноста на природните сили јин и јанг и магичните формули „Ји – кинг“. Тоа учење во Јапонија се нарекува „on-yô-dô“ (метод јинг – јанг). Во 15 век кога шогуните Ашикага го обноуваат културното седиште Кјото кое било центар на будистичките студии, обновата на конфучијанското влијание оди паралелно со ширењето на зенот. Во таа смисла, карактеристична е дејноста на монахот Кеиан од школата зен на крајот на 15 век, кој долги години студирал во Кина, а по враќањето заедно со своето верско учење во Јапонија го ширел и знаењето на конфучијанските филозофи од Сонг школите. Во тоа доба било обичај угледните благороднички семејства од провинцијата да повикуваат учени и уметници во своите дворови и да ги слушаат нивните предавања. Со тоа, ширењето на знаењето престанува да биде врзано со манастирите, а изборот на теми на учените свештеници, каков што бил Кеиан, станува многу поширок. Монасите од „петте зен манастири“ особено ги негувале историските студии.

Во 17 век носители на културата стануваат педагозите, драмските поети и актерите. Педагозите пишуваат популарни расправи за воспитанието и сродни општествени проблеми. Нивниот труд во голема мера е популаризација на неоконфучијански идеи, на чија сродност со англискиот утилитаризам веќе предупредивме кога говоревме за кинескиот неоконфучијанизам. Се јавува стремеж за популаризација на филозофската култура својствен особено на когаку – школата од тоа време, која своите конфучијански идеи сфатени во духот на оптимизмот на Менцие, најизразено ги поврзуваат со доблестите на граѓанскиот патриотизам и витешката борбеност на самураите. По тие белези и стремеж да ја прилагоди кинеската социјална филозофија на јапонските околности  во новото време, оваа школа се смета за последна од следните три главни конфучијански струи во Јапонија кои се појавуваат во 17 век и го задржуваат доминантното влијание се до крајот на 19 век.

Теишу школата поаѓа од учењето на Џу Ши. Основачот на оваа школа Фуџивара Сеика (1561  – 1619) порано бил будистички свештеник. Противбудистичкиот став на конфичијанската школа, која ја пренел во Јапонија, кај него е прилично ублажен. Се одликува со либерален и толерантен дух, па во таа смилса проповеда „просветена доблест“. Од будизмот го задржал детерминистичкиот став во етиката и склоноста кон монизам, каде нема место за персонифицирани богови. Врховен принцип е умот (ри, на кинески ли во смислата што ја има во филозофијата на Џу Ши).

Fujiwara_Seika

Fujiwara_Seika

На првобитниот дуализам на оваа школа поблизок е Андо Сеиан (1622 – 1701) кој единството на умот (ри) и супстанцијата (ки) го смета за прапринцип на битие во космичка смисла.

Шогуните во 17 век го прогласиле учењето на теишу школата за државна филозофија. Таа почесна положба ја задржала се до пропаста на шогунскиот феудализам (1868). На пантеистичките идеи и на таоизмот во оваа група на мислители најмногу им се приближува Муро Киусо (1658 – 1734) кој често го цитира „Тао – те –кинг“. За конзервативниот дух на ова време карактеристично е неговото сфаќање на слободата:

„Слободата го чини човека нечовечен…Ѕидарот својата работа не ја врши слободно, туку според правила, според нацрт и урнек. Добар карактер може да се воспита само со избегнување на слободата“.

Следниов извадок од делото на Матода Тоја (1818 – 1891,) дворски филозоф, покажува колку бил силен конзервативниот отпор се до рушењето на стариот режим во Јапонија.

„Има луѓе кои настојуваат да ми докажат дека детската и братската љубов се само индивидуални доблести и дека имаат малку врска со благосостојбата и среќата на народот, а наспроти нив парните машини и националната економија како инструменти на цивилизацијата имаат многу поголем ефект. Јас на тие докази одговарам решително – не! Ако нацијата во својата суштина се откаже од извршувањето на тие доблести кои се основа на секој хуманитет, па и ако своето мислење и напори ги насочи во потполност кон постигнување на материјални добра, занемарувајќи се останато, последица од сето тоа ќе биде што нема да се најде ниеден лојален поданик. Зошто е тоа така, таканаречените цивилизирани народи секогаш спремно да се впуштаат во војни? Зар тоа не доаѓа оттаму што тие вредностите на материјалната и интелектуалната цивилизација ги почитуваат повеќе од моралната вредност? Трајно да и даваа поголема вредност на вторава наместо на првата не би имало војни помеѓу нив. Вистински и траен мир и национален и меѓународен може да се постигне само со нега на моралните доблести“.

Јомеи школата поаѓа од учењето на подоцнежниот кинески филозоф Уанг Шуо Рен (1473 – 1529) а зазема опозициски став кон школата Теишу. Главен претставник е Накае Тоју (1608 – 1648). Тој се одвраќа од проблематиките на космолошките филозофи на природата  кон проблемите на внатрешниот етос, па во човечкото срце ја бара синтезата на принциите ри и ки.

Накае Тоју дава доказ за идентитетот на бога со природата сроден со ставот на Спиноза „deus sive natura “ со помош на низа од 25 равенства. Неговите општи метафизички принципи гласат: „Небото е создател во нас – нашето срце е голема празнина“. Врховна морална доблест е ко, љубовта на децата кон родителите. И таа доблест ја изведува во пантеистички дух од својата метафизика: „пред да настанат Небото и Земјата, постоеше божествениот принцип ко. Небото, земјата, луѓето и сите суштества настанаа според доблеста ко“. На влезот на храмот Тацута се напишани неговите зборови: „Вие луѓе, наместо да се молите на небото да ја почитувате земјата и да им служите на боговите со тоа што добро ќе се грижите за вашите родители, бидејќи вашите родители се богови“

Когаку школата чиј основач е Јамага Соко (1622 – 1685) бара враќање од спорните Сонг филозофи (се смета на филозофите за време на владеењето на кинеската династија Сонг 960 – 1279, б.п) врз изворниот конфучијанизам. На нејзиниот стремеж за прилагодување врз националните идеали на Јапонија најмногу му одговара меѓу сите тие извори социјалниот оптимизам на Менцие. Поаѓајќи од изворните дефиниции за космичките сили јинг и јанг, Соко доаѓа до заклучокот дека не може да има битна разлика меѓу законите на човечката морална природа и законите на физичкиот свет, бидејќи космичката законитост е единствена, иако поларна. Оттаму, конфучијанскиот морал се сведува врз натуралистичка основа, која одговара на политичките тенденции на тоа националистичко доба. Во понатамошниот историски развој вредно е да се одбележи спомнатиот пат кој води во морален релативизам. Ито Јансаи (1627 – 1705) смета во духот на оптимизмот на Менцие дека злото е само недостаток на доброто, кое е природна основа на човечкиот карактер. Буцу Сораи ( 1666 – 1728) застапува веќе потполн релативизам меѓу доброто и злото во утилитаристичка смисла. Поимите за добро и зло се изум на мудреците и плод на авторитетот кој го имаат нивните учења. Најголемо добро за него е благосостојбата на народот.

tekst konfucie

Така, од јапонската традиција со векови одделена од надворешни влијанија се развиле некои основни принципи кои на крајот од 19 век ќе се соочат со принципите на европската филозофија од нашето време. Иако тие автохтони претпоставки се скромни според модерни мерила, вреди да се обидеме да ги резимираме во неколку општи точки. Јапонската филозофија во добата на просветителството и развојот на граѓанското општество  стои пред проблемот на метафизичкиот дуализам кој е склона да го реши во духот на пантеистичкиот монизам. Со истакнувањето на дијалектичкиот карактер на овие спротивности, јапонските филозофи покажуваат тенденција кон идеализмот, како врз основа на неоконфучијанските кинески влијанија, така и врз основа на поставките на махајана будизмот, кој секогаш надвладувал во Јапонија. Идеалистичката склоност во метафизиката ја засилува  и религиската обоеност која не и е туѓа ни на конфучијанската метафизика. Религискиот печат е уште поизразен во екстремниот ирационализам на будистичките зен влијанија. Срж на филозофската традиција во Јапонија претставуваат двете традиционални дијалектички учења: идеалистичката дијалектика на познанието на Нагарџуна и конфучијанската космолошка дијалектика (јинг – јанг). Во етичката проблематика, Јапонците на крајот од 19 век се наоѓаат во  рамките на дискусијата за вродените морални квалитети и природното право. Смислата за социјална етика има солидна подлога во конфучијанската традиција. Религиозното влијание, особено во догматска смисла, веќе неколку векови е во опаѓање. Така била состојбата во Јапонија за време на наглиот продор на европската „мода“ во мислењето. Јапонија се соочува со идеи кои се на разминот меѓу Кант и Хегел во Германија. Од друга страна, и англискиот утилитаризам навлегува во проблематиката на практичната филозофија на Далечниот Исток.

(Извадок од “Filozofija istočnih naroda”, I – II. Filozofska hrestomatija, knj. XI – XII., Matica hrvatska, Zagreb, 1958)

превод: Кирил Бисероски

891 total views, 1 views today