Чедомил Вељачиќ: „Филозофија на источните народи – Јапонија“ (избор) Прв дел

04.02.japonija1

Општи обележја

„Јапонската источна култура е интуитивна, синтетска и симболичка по  природа – западната е научна, аналитичка и дескриптивна“ (Мичиџи Ишигава)

„Во архајскиот свет сѐ има душа ,,, затоа што поединецот сѐуште ја нема“ (К.Г.Јунг)

Горниве зборови од современиот јапонски писател Мичиџи Ишигава меѓу кои има и еден есеј за „Симболички елементи во јапонската култура“ можат да се применат и на кинеската култура, која со своето конфучијанско и будистичко влијание дала подлога за развој на јапонската култура во периодот околу 7 век н.е.  Освен тоа, ова е еден од многуте обиди да се дефинира разликата помеѓу азиската и европската филозофија воопшто. Сепак, вака формулираната разлика понагласено го карактеризира развитокот на јапонската мисла отколку насоките на останатите азиски култури – индиската, па и кинеската.

Од таа гледна точка, би требало да почнеме од разликата во нијансирањето на сликата на светот и животот, која по својата основна структура е иста кај Кинезите и Јапонците. Во поглед на влијанието на Конфучие врз изградбата на јапонската средновековна држава, современиот јапонски автор Вакајама ја истакнува оваа разлика како битна:

„Додека во срцето на кинеската конфучијанска етика се наоѓа должноста на децата кон родителите (ко) како корен на сите доблести, во Јапонија тежиштето несомнено се наоѓа во должноста на поданикот кон владетелот (ču)… Во Кина  „возвишениот“ човек бил хуманистички идеал на конфучијанските книжевници – интелектуалци, додека во Јапонија идеалот „возвишеност“ се изразува во воениот и витешки дух на самурајот“.

Оваа разлика очигледно се должи на нееднаквите историски длабочини на двете култури, а се гледа веќе во примитивната јапонска религија шинто. Наспроти примитивните анимистички основи на таа религија, се развиваат општи пантеистички црти на начин многу близок до кинеските претстави. Видовме дека разликата меѓу кинескиот и индискиот начин на мислење според практичната насоченост се одразува во скудноста на апстракцијата и  силните митолошки црти. Оттаму, примитиниот анимизам се развива во верски култ кон претците. Пантеистичкото влијание делува одозгора, почнува да  ja преобразува митолошката слика на светот од сферата на боговите. Во таа смисла е и влијанието на будизмот. Специфичноста на будизмот се состои во неговиот аналитички метод на апстракција. За да ја надмине таа тешкотија, будизмот на Далечниот Исток во својот развиток се концентрира врз својата интуитивна компонента, од една страна во насока на спомнатиот културен симболизам, а од друга во насока на потполн ирационализам кој систематската анализа ја заменува со став на вредносна негација. Тие две категоријални можности на Далечниот Исток ја одредуваат и смислата на двете основни будистички школи – хинајана и махајана. Влијанијата на првата се послаби, иако не само во Кина туку и во Јапонија се барем исто толку стари колку и учењето на другиот будистички правец.

Симболичката смисла на културата поизразено се доживува во облиците на конфучијанското влијание отколку на будистичкото. Изворната кинеска таоистичка противтежа воопшто не дошла до израз во Јапонија. Јапонскиот анимизам во шинтоистичката традиција значително се разликува од она што психологијата на примитивното религиозно искуство го подразбира под тој развоен облик.

04.02.japonija2

Примитивната јапонска религија е еден од многуте форми на Сончевиот мит. Притоа, забележливо е отсуството на негативни елементи на темнина и зло наспроти восхитот пред светлината и чистотијата. Култот кон чистотијата се развива до аскетски размери, но наспроти него нема јасен поим за зло. Извор на религиозниот однос кон природата се чини дека не бил стравот, туку восхитот и воодушевувањето  за „рајската земја“ Јапонија ( šinkoku, kami no kuni).   Причините за тоа воодушевување, со кое религијата се развива како првобитен, митски вид на патриотизам, треба да се бараат во историските предуслови во Јапонија. Тие предуслови, за жал, се губат во магла. Поаѓајќи од нивните последици во подоцнежните периоди, на кои накратко ќе се задржиме, науката се наоѓа пред ваков проблем:

„За оној кој ја проучува раната историја на Јапонија, ништо не е потешко отколку да да ги раздели најстарите елементи на религијата од подоцнежните примеси, наметнати под влијание на политичките идеи, што е толку очигледно кај редакторите на хрониките од кои мораме да црпиме веродостојни податоци (G.B. Sensome, Japan, A short cultural history,60).

Шинто

Зборот шинто значи „пат на боговите“. Поимот за богови одговара на изразот kami, кој наблиску можеме да го преведеме со нашиот израз „виши“, бидејќи зборот kami значи виша сфера. Таа виша сфера е одраз на физичкиот свет или природата, или обратно. Во неа свое место имаат сите земни суштества, вклучувајќи ги и ридовите, реките, цвеќињата итн., а и нивниот поредок во хиерархиски склила одговара на оној во „долниот свет“. Во тој поглед, едноставноста на јапонскиот анимизам е екстремна. Меѓутоа, шинтоизмот не е единствено космолошко, морално и верско учење. Во него мораме да разликуваме различни видови, а на прво место разликата меѓу популарната вера и државниот култ кон Сончевата хиерархија, во која спаѓа и владетелот, tennô. Основна одлика на шинтоизмот е воопшто сиромаштвото на  позитивното верско учење.  Затоа лесно се прилагодува на влијанијата на другите странски учења. На почетокот на кинеското влијание, се до времето на кинеската династија Минг, на крајот на Средниот век, постоел стремеж за поврзување и синтетизирање со будизмот. Конфучијанското влијание, кое повеќе му одговараше на развитокот на политичката мисла, а со тоа и на вториот аспект на шинтоизмот, дејствуваше во другиот правец. Од времето кога Јапонија се затвори кон надворешниот свет, почнува да јакне една автономистичка тенденција во шинтоизмот која се темели на правилата на витешките доблести од феудалните времиња, наречени „пат на воинот“ – bušidô. И самиот назив šintô e од подоцнежно потекло, а потекнува од времето кога будизмот почнал да го потиснува првобитниот домашен култ на Јапонците.

Во приказот на шинтоизмот ќе разликуваме митолошки слој, според описот сочуван во двете споменати хроники, Nihongi и Kodjiki, потоа слој на морални претстави во раната религија на Јапонците и најпосле раздвојување на службениот државен култ од популарната религија.

„Хрониката почнува со космогониски мит зачие потекло е јасно дека е кинеско. Следи теогониски мит, кој е извонредно сличен со полинезиските легенди за создавањето на светот“ (G.B. Sensome, Japan, A short cultural history, 22).

Откако космосот се формирал од хаосот, во седмата генерација богови се појавуваат богот Изанаги и божицата Изанами кои се симнуваат од небото. Изанами ги раѓа јапонските острови, мориња, реки и останати природни суштества. Дури потоа се раѓаат божествата Сонце и Месечина, подземјето, огнот итн. Смртта на божицата Изанами е  поврзана со еден јапонски орфејски мит. Кога таа отишла во царството на темнината (yomi), Изанаги отишол по неа да ја земе назад. Но, кога ја нашол, таа веќе почнала да се распаѓа, а Изанаги ужаснат побегнал и барал да се прочисти во морето.

Деца на овие две божества биле божицата на Сонцето, Amaterasu – ômi – Kami („големо божество што го осветлува небото“), и Susa – no – wo, кому му било определено да владее со подземниот свет. Незадоволен со таа одлука, овој бог долго време скитал по небото и земјата вршејќи насилство. Од небото дошол прво во Кореја, а потоа и во Јапонија, каде оставил многу потомци. Конечно го прогониле во подземниот свет. Со земниот свет требало да завладее внукот на божицата на Сонцето Ninigi – no- Mikoto. Но, во местото Издумо, каде требало даму биде престолнината, се наоѓал најсилниот од потомците на Susa – no – wo, Ôkuninushi,кој не сакал да сеоткаже од власта. Конечно се договориле така што ја поделиле духовната и световната власт во Јапонија, при што Ôkuninushi го добил свештеничкиот дел, а легалниот наследник царската световна власт. Симнувајќи се на островот Кјошу, синот на Сонцето ги довел со себе трите владетелски обележја на Јапонија – бесценет камен, меч и огледало. Местата Издумо и Исе до ден  – денес се главни светилишта во Јапонија.

Меѓутоа, постои сомнение дали е изворенкултот кон божицата на Сонцето врз кој, според хрониките, се темели старешинството на владеачката династија. Според спротивното мислење, постар бил култот кон божицата на храната. Извесно е дека во 6 век н.е. култот на божицата на Сонцето надвладеал. Власта во јапонските острови била поделена врз племенска основа. Таа останала таква и во подоцнежните периоди во кои, како што видовме, владетелот бил само форма во рацете на најсилниот племенски поглавар. Предноста на единствениот монархистички култ, на кој му служела шинто религијата, во прв ред била заштитата на Јапонија од опасноста од корејска инвазија. Крајна претпоставка на шинтоистичката митологија е дека „дворот на владетелот и неговите поданици претставуваат едно единствено големо семејство“, според зборовите на еден современ јапонски писател (Хиранума). На таа семејна основа се развива јапонскиот патриотизам од феудалното доба.

Специфичностите на шинтоистичкиот анимизам спаѓаат во поглавјето за морално – религиските претстави кои ќе ги разгледаме во следните пасуси. Сепак, предимно од тие претпоставки сеизведува заклучокот дека „и покрај сѐ што може да се каже за почитувањето на претците во изворниот шинто култ, нема соменние дека тој како важен чинител во јапонскиот живот израснал од конфучијанското учење“ (G.B. Sensome, Japan, A short cultural history, 115).

Најраните облици на религиозен живот кај Јапонците за кои имаме податоци, можат да се определат како „самоникнат пантеизам, на кого воопшто не му недостасуваат грациозни елементи“, во чие обожување на природата „движечка сила повеќе е едно восхитено почитување отколку стравот“, така што „многу од она што е пријатно и убаво во животот на денешните Јапонци може да се изведе од тие чувства, според кои нивните далечни претци божествени доблести им припишувале не само на моќните и ужасни појави, какви што се сонцето, месечината и невремето, или корисните, како што е котелот на огништето, туку и на убавите и пријатните, како што се карпите и потоците, стеблата и цвеќињата. Нивната митологија содржи многу сурови и примитивни нешта, но значајно е тоа што во земја која толку страдала од земјотреси, невремиња и поплави не постои мит за  страшното божество на земјотресот, а богот на невремето главно се јавува како добронамерен лик. Можеби на воинствените племиња од пустите корејски краишта и од северна Кина, или од непријатните сибирски рамнини, добрата јапонска клима со многу дрвја и цвеќиња, со плодна земја и богатство од бистри реки им изгледала толку убава и дејствувала толку силно, што во свеста на народот створила доминантно чувство на благодарност“ (G.B. Sensome, Japan, A short cultural history, 46). Така, Јапонците ја нарекуваат својата земја со цела низа поетски имиња: „земја на сјајни рамнини со трска“. „земја на свежо оризово класје“. Меѓу божествата наоѓаме „принцеза расцветана како расцветано стебло“ и многу други чиј поетски имиња е тешко концизно да се преведат. Особините и дарбите на многу од тие богови  се губат во неодреденост уште повеќе отколку кај старите Индијци, а и да има некои поопределени поими за нивните функции, тие потекнуваат од кинеските и будистичките влијанија. Затоа, тие божества не се прикажани во идоли или во слики од раните периоди.

Веќе меѓу првите белешки на Кинезите за јапонската религија се спомнуваат облиците на аскетска „воздржливост“. Тој култ кон „чистотијата“ бил наследен во некои семејства на ритуалисти и литургисти (Имибе и Накатоми). Сепак, свештеничката каста била малубројна и немала стварна моќ.

За моралните особини на јапонската религиозност битен е терминот tsumi, кој обично се преведува со несоодветните изрази вина или грев. Избегнувањето на нечистотијата, која предимно е поврзана со претставата за tsumi, e imi, збор кој се преведува и како табу. Нечистотијата е најголем грев и критериум по кој се определува општиот поим tsumi. Нечиста е куќата во која некој умрел. Затоа, за секој владетел кој дошол на престолот после смртта на својот претходник, се гради нова палата. Нечисто е и местото каде што живее трудна жена и каде се раѓа дете. Нечисти се и раните, болестите и смртта. За свештениците кои се подготвуваат за извршување на некој обред, нечиста е и храната со месо. Тој култ се проширил под влијание на будизмот. При сето тоа нема јасна разлика меѓу ритуалната и моралната нечистотија.

Ритуалот на прочистување ги содржи најстарите прописи од јапонскиот општествен живот. Тука се спомнуваат злоделата ранување и убиство, обесчествување на трупови, разни облици на инцест и перверзност, сето она што предизвикува ужас и гадење, па според тој критериум во иста категорија на зла спаѓаат и лепрата, туморите, незгодите со глодари и инсекти…

737 година н.е. во Јапонија имало преку 3000 службено признати храмови или места за жртвување, од кои една четвртина се одржувала на државна сметка. За разлика од пагодата, која како архитектонски облик на храм е пренесена во Јапонија под влијание на Кина и будизмот, шинтоистичкиот храм се одликува со потполна едноставност и скромност. Тој е обична дрвена градба со сламен покрив.

Во времето кога Јапонија влегува во историјата во Кина владее династијата Танг. Административните облици на таа династија се применуваат, со нужни измени, и во Јапонија. Помеѓу институциите од тој вид спаѓа и министерството за култ кое во Јапонија станува врвна административна власт. Во современа Јапонија службениот шинто култ потпаѓа под министерството за внатрешни работи. Одвоено од тоа постојат школи или секти  на т.н. популарен шинто (kyoha šintô)  кои според податоците од 1934 имале вкупно 16,5 милиони следбеници (наспроти 41 милион будисти).

Веќе после пробивот на Монголите, на крајот на 13 век а особено подоцна во времето на граѓански војни и отцепувањето од надворешни влијанија, повторно зајакнува шинто култот. Во 14 и 15 век, заедно со стремежот за обединување и зацврстување на единствена власт, историчарите и филозофските писатели, каков што бил Ичиџо Канера се стремат за поврзување на шинтоистичките, будистичките и конфучијанските струи врз изразено националистичка основа. Будистичкиот реформатор Ничирен во 13 век спроведува национализација на будизмот служејќи се со драстични напади врз оние секти  кои му пружале отпор. Неговото главно дело се вика „ Спис за воспоставување на поредок и сигурност во земјата“. Негов идеал е „напредокот на народот“. Со својата реформа сака „да ѝ ги отвори очите на Јапонија, да стане камен темелник на Јапонија“. Напаѓајќи ги непријателските секти на едно место вели:

„Голема штета е што се пресечени главите на недолжните Монголи, додека од друга страна останаа нечепнати свештениците од сектите nembutsu, zen и ritsu кои се непријатели на Јапонија“

За подоцнежното опаѓање на будистичкото влијание и за променливиот однос на силите со конфучијанизмот во развитокот на филозофските идеи во Јапонија одлучувачка е и преобразбата внтре во феудалното општество која се одвива истовремено. Подемот на витешкиот сталеж самураи ја променува и интелектуалната структура на јапонската култура, а со тоа и вредностите  врз кои таа се темели. Нов темел на интелектуалната, моралната и верската култура станува bušidô (пат или став на воинот).

Како што називот шинто настанал релативно доцна, така изразот bušidô станал популарен дури во 18 век. Во тоа време bušidô ги означува принципите на лаичкиот морал за разлика од верскиот.

04.02.japonija3

Моралниот став на воената каста на средновековните витези (самураи) се нарекувал во времето на Доцниот среден век кодекс на „коњаници и стрелци“ , додека самиот израз самурај означува „оној кој служи“ на својот феудален господар како војник. Правилата на витешката должност и пожртвуваност се развиле од „куќните закони“ на големите феудални семејства. Свесноста за витешката должност кај самурајот е многу сложена  и по својата морално – религиозна заднина , иако битно се разликува од религиозната свест и мисија на европскиот витез. Самураите немаат крстоносни побуди и не војуваат заради религиозни мотиви.  За нив е битна верноста кон господарот која се негува со служба од поколение до поколение во една и иста благородничка куќа. Поаѓајќи во битка, тие се заколнуваат во честа и верноста кон своите претци. Самурајот како професионален војник не смее да се занимава со никаква работа со која се стекнуваат пари. Поради тоа, во периодот на интелектуален развиток на граѓанското општество, особено почнувајќи од 17 век, многу самураи почнуваат да се занимаваат со книжевност и филозофско размислување. Во тоа време се зголемува и бројот на витези без господари (rônin) кои во подоцнежниот период често стануваат еден вид на граѓански пролетаријат. Имајќи ги на ум овие надворешни околности, можеме да ги сфатиме разните видови на идејни ставови на јапонскиот интелектуалец и неговиот развиток од 13 до 19 век. Тука се битни две културноисториски појави кои веќе ги спомнавме: од една страна приврзаноста кон зен будизмот, а од друга обновата на националната идеологија во која конфучијанските влијанија им се спротивставуваат на будистичките и ги потиснуваат. Кога ќе ги запознаеме популарните облици на јапонскиот будизам, уште полесно ќе сфатиме  во која мера и едната и другата од овие културноисториски појави претпоставуваат натпросечно интелектуално ниво кај своите носители.

Склоноста кон зенот ја разјаснува психолошката разлика меѓу јапонскиот и европскиот христијански витез. Ако се потсетиме на кинеската лирика уште од времето на династијата Чоу која е одраз на свесноста за безизлезноста и негативноста на феудалните војни, сликата за душевното расположение на самурајот ќе ни стане уште појасна. Еве како за тоа пишува самурајскиот литерат Даидоџи Јузан во 17 век:

„Најнужна и најнеопходна мисла за самурајот е мислата за смртта…Некогаш нека не завладее со тебе идејата за долг живот, за да не се изгубиш во разни забави и животот да не ти се заврши во срамота… мисли на тоа колку кревко нешто е животот, особено животот на самурајот. Тогаш секој ден од својот живот ќе го гледаш како последен и ќе го искористиш за да си ја исполниш должноста“

Професорот Д.Т. Сузуки, современ експерт за зен, пишува за психата на Јапонците од филозофска гледна точка вака:

„Јапонците се навикнати и воспитани  и во време на најголема напнатост на настаните да најдат момент на смирение и себесосредоточеност… Можеби Јапонецот нема свој оригинален поглед на животот, но сосема сигурно има свој поглед на смртта, кој понекогаш може да ни се чини крајно радикален“

Од чувствувањето на потребата да се изврши својата должност се развива верата во можноста за непознати и надиндивидуални облици на свесност, во вредноста на она воодушевување поради ненасетените внатрешни икуства, на пресвртните мигови во кои конецот на индивидуалната свест се трга или попушта; се развива искуството, кое во зен терминологијата се нарекува  satori.

Интелектуален проблем од сосема поинаков вид претставува врската која во исто време се засилува во однос на кинескиот конфучијанизам и јапонската национална религија. Популаризацијата на конфучијанизмот ја спречува недостаток сличен на оној на шинто учењето – и едниот и другото се насочени единсвено на практичниот интерес на општествената организација и многу малку имаат ставови за метафизички прашања. Иако конфучијанизмот имал „одлучувачка важност за преобразбата на јапонската држава во раниот среден век, сепак тој всушност процветал дури во 17 век“ (P.Luth, Die Japanische philosophie,1944, 30) поради интелектуалните околности кои веќе ги опишавме. Така, конечно bušidô станува национален носител и израз на конфучијанската социјална етика.

Ни преостанува да ги разгледаме непосредните влијанија на будизмот,конфучијанизмот и во најново време на европската филозофија во Јапонија, како и на одеците кои одделни сегменти од тие учења ги имале во различни временски периоди во опишанава средина.

Избор и превод: Кирил Бисероски

1,094 total views, 1 views today