Дали Ниче е нихилист?

26.12.nietzsche

Нихилизмот во западната мисла

Кога Бог и создавањето стануваат објекти на свеста, човекот станува нихилист, вели американскиот литературен критичар Хилис Милер: „нихилизмот е ништожноста на свеста кога таа станува основа на се што постои“.[1] Критиките на постмодерната, посебно на деконструкцијата, укажуваат на радикализација на хуманистичката перспектива што води кон нихилистичка релативизација на сите идеи и вредности. Хилис Милер ја резимира ваквата несреќна околност со изјавата: „Човекот-убиецот на Бога и пиецот на морето на создавањето талка низ бесконечната ништост на своето его“.[2] Можеме да се согласиме дека нихилизмот настанува како последица од губењето или „смртта“ на апсолутниот, трансцендентен извор на сите вредности. Во празнината што останува по смртта на Бога, човекот станува независен творец на сите вредности. Но смртта на Бога овде е „маска“ и не е единствената причина поради која се јавува нихилизам!

Нихилизмот се јавува во рамките на западниот поим на човештвото, во кој е претпоставена бинарната опозиција помеѓу Бог и човекот. Доколку целокупната смисла и значење се подредат на оваа строга разлика што ја воведува западната филозофија, запаѓаме во нихилизам. Опасноста од ваквото затворање на целата смисла и вредност во трансцендентниот Бог лежи во тоа што со овој чин ние се исклучуваме од изворот на сите значења и вредности. Мистицизмот и херметизмот се јавуваат како нус појави на нихилизмот; тие произлегуваат од еден краен теизам и од еден краен хуманизам, без оглед дали станува збор за Бог како трансцедентен или како иманентен ентитет.

Нихилизмот во Кабалата

Кабалистот не станува нихилист поради тоа што верува дека свеста е темелот на сè што постои. Неговата свест не е свест на една затвореност или алчност, туку универзална свест во која тој учествува заедно со природата и остатокот од човештвото. Кабалата имплицитно ја препознава оваа опасност и го става изворот на сите вредности во архетиповите (сефирот), кои се истовремено трансцендентни и иманентни, т.е. се наоѓаат во Бог и во човекот. Дрвото на животот претставено преку десетте сефири (Круна, Мудрост, Разбирање, Милост, Суд, Праведност, Победа, Слава, Темел и Царство) е метафоричен лик на Бога по кој е создаден човекот. Оттука, кабалистите кога и да зборуваат за сефирите, нивното говорење е секогаш со дуалистичка природа. Интеракциите на сефирите генерално ја појаснуваат работата на универзумот, но истовремено и работата на внатрешниот универзум, умот и двигателот на човечкиот род.

Вредноста и значењето според Кабалата, навистина се одговорност на човештвото, но човештво кое одговара на еден повисок позив, достигнувајќи до апсолутот кој не е само извор и причина за молитвен живот, туку истовремено и резултат на самата молитва и инспирација на човекот.

На прагот на дваесеттиот век, Ниче, еден од најголемите пророци на нашето време, ќе ги запише зборовите на „лудиот“:

„…Каде е Бог? Јас ќе ви кажам. Го убивме, вие и јас! Сите сме негови убијци! Но како го сторивме тоа? Како сме можеле да го испиеме морето? Кој ни го даде сунѓерот со кој го избришавме целиот хоризонт? Што ли направивме кога ја отковавме земјата од нејзиното сонце? Каде ли сега таа се движи? Каде ние се движиме? Дали подалеку од сите сонца? Дали постојано не се рушиме и враќаме назад, напред и на сите страни? Дали постои уште некое горе и уште некое долу? Дали талкаме низ бесконечна ништост? Дали не го чувствуваме здивот на празниот простор? Зарем не ја слушаме вревата на гробарите кои го погребуваат Бога? Бог е мртов! Бог останува мртов! Ние го убивме!“[3]

Со смртта на Бога се јавува загубата од центар која со векови ја притискала западната мисла. Зборовите на лудиот само го означуваат последниот зрак светлина од сонцето на светот кое заоѓа. Повеќе не постои сигурност за изворот или за патот по кој треба да се оди, оставени сме да талкаме низ бесконечното средиште во темнината кое се чини не води никаде. Ако ништо не останува од ништо, тогаш нихилизмот „чука“ на нашата врата.

По Ниче, филозофијата станува една поетска визија на универзумот, продукт на имагинацијата-токму ваквата продуктивна имагинација ни го дава кабалистичкиот клуч за разбирање на вистината. За Ниче митот, исто како и науката се патот до вистината. Тој е херменевтички филозоф par excellence; за него целата филозофија е коментар на еден непознат текст, што се вклопува со кабалистичкиот поим за вистината како коментар на скриената, идеална Тора. Во оваа насока, се проблематизира востановеното толкување на Ниче како нихилист.

Ниче ја почитувал бесконечната игра на можности и ја сметал за една концепција за Бог која на овој начин може да има смисла. Идејата е многу блика до мултиперспективизмот и бесконечната игра присутни во постмодерната филозофија, но исто така, и во Кабалата. Како и кабалистите, тој ја разбрал целосната поврзаност помеѓу сите идеи и нешта: „Во реалниот свет, во кој сите нешта се поврзани и меѓусебно условени, да се осуди или да се замисли нешто дека не постои, значи да се осуди сè и да се замисли дека не постои“.[4] Со ова тој отвора можност за еден анти-догматизам, анти-центризам и перспективизам, но во рамките на една доследна систематичност. Неговиот коментар тука е многу близок со кабалистичкиот поим на Еин-Соф. Уште во 13-тиот век кабалистот Азриел од Герона ќе запише: „Еин-Соф е принцип во кој се сретнува сè она што е скриено и сè она што е видливо, и како таков е заедничка основа за верата и за атеизмот“.[5] Ниче распарчува сè она што изгледа сигурно за да изгради можност да се почне одново. Во таа смисла, тој во западната филозофија ја игра улогата што симболот „кршење на садовите“ ја игра во Кабалата.

Според кабалистичкиот мит, веднаш по создавањето на световите настанала неурамнотеженост на архетипските вредности кои првично биле наменети да ги сочинуваат овие светови. Како резултат на ова настанало нарушување на текот на божјата енергија во космосот која предизвикала кршење на создадените светови. Искрите од божјата светлина веднаш биле зафатени од „лушпите“ или скршените делови на „скршените садови“ кои заедно ја оформиле отуѓената, зла област на „другата страна“ или „ситра ахра“. Секоја личност, објект или настан ги содржи овие искри од заробената божја светлина. Задачата на човекот е преку контактот со нив и со своето етичко однесување согласно Тората и нејзините закони (мицвот) да ги ослободи од нивната лушпа и да ги обедини со нивниот извор (Еин-Соф, бесконечноста).

Хајдегеровата интерпретација на нихилизмот

Хајдегер бил „опседнат“ со прашањето на Ниче. За Хајдегер модернизмот во суштина е нихилистички. Низ целата своја филозофска кариера тој се бори да ги разоткрие различните извори на нихилизмот, како и да изнајде лек за оваа болест која се заканува да го уништи светот. Најостриот израз на нихилизмот, според Хајдегер е „волјата за моќ“, која Ниче правилно ја идентификувал како карактеристика на мислата и делувањето на модерниот човек.

Хајдегер смета дека нихилизмот во западната филозофија, посебно во модернизмот, го достигнува својот целосен израз во Ничеовата „волја за моќ“. Системот на Хегел го означува крајот на модерната епоха на филозофијата која започнува со Декарт. Во неа човекот станува конструктивен субјект за кого „да се има волја значи да се господари“.[6] Мислите и дејствата на овој конструктивен субјект појаснуваат одредени импликации на западната филозофија кои со векови останале скриени. Дури и волјата на робот „посакува да има некој под него“.[7] Волјата за моќ, според Хајдегер е примарна карактеристика на секоја волја и таа во принцип, не значи „да се цели“, туку „да се наредува“, што е тесно поврзано со тоа „да се биде секогаш во право“ и „да се зачува она што е“. Во чинот на претставувањето, конструктивниот субјект го трансформира светот во негова слика. „Кога светот станува слика“, вели Хајдегер, „системот, не само мисловно, почнува да доминира“.[8] Исправното функционирање на овој систем претпоставува интегрална поврзаност на сите негови делови. Она што во него не се вклопува или не функционира правилно мора да се контролира или да се исклучи.

Во модерната ера, овој семоќен систем станува реален низ развојот на науката и технологијата. Научниот развој го подготвува патот на инструменталната технологија, дизајнирана со цел да го обезбеди човечкото постоење преку контрола или владеење со природата. Природните и човекови ресурси не се ништо друго туку една „резерва“, подложна на манипулација од страна на моќните агенти. „Натчовекот“ на Ниче е предвесник на модерниот, „научно-технолошки“ човек, кој со својата „волја за моќ“ или „борба за власт“ си поставува себеси задача да доминира со целиот свет. Во отсуство на божјиот креатор, „човекот се издигнува себеси на позицијата господар на светот. На овој начин преовладува впечатокот дека сè она со кое човекот се соочува постои единствено како негов конструкт. Од оваа премиса произлегува дека човекот секаде и секогаш наидува само на себеси“.[9] Ако секаде наидува само на себе, тогаш тој никогаш не ја запознава другоста или различноста.

Земајќи го в предвид кабалистичкото гледиште според кое постои интегрална поврзаност помеѓу Бог и човекот, нивна меѓусебна зависност, меѓусебно создавање и оформување, оправдано е  гледиштето дека темелот на основните сефиротски вредности се наоѓа во срцето, верата и посветеноста на човекот (Tiferet). Првата манифестација на божјото создавање(цимцум) е Адам Кадмон, примордијалниот човек, што укажува дека човечката желба, вредности и заложби лежат во срцето на битието, т.е. тие се изразот на самото „битие“.

Исто колку што може да се најде во човекот, темелот на сите вредности може да се најде и во трансцендентниот Бог. Во таа насока во Зохарот, изворот на кабалистичката мудрост, го среќаваме следниов исказ: „Како што небеската мудрост е почетокот на целината, така и нижиот свет е исто така манифестација на мудроста, и почеток на целината“.[10] Местото каде што човечките и небеските(божјите) гледишта се сретнуваат и меѓусебно коинцидираат е полето на „верата“ или како што вели Хајдегер – Надежта. Во таа смисла, Хајдегер запаѓа во метафизичкиот вртлог на бесконечноста, кој самиот си го поставил.

26.12.Dionysos-Hieron

Рамнотежа или бесконечно талкање?

Ниче прв ја проблематизираше потрагата по рамнотежа како идеал барајќи постојано напуштање од востановениот и сигурен дискурс во име на страсната потрага по новото и непознатото. Филозофот е талкач кој „неуморно и бесцелно талка на својот пат како во пустина“.[11] Како талкач, тој се интересира за многу различни стојалишта и перспективи, експериментирајќи со различни стилови на живот.

Распаѓањето на поимот на индивидуата во самиот зенит на модерната ера креираше еден нов, неименуван субјект, кој требаше да ја надмине традиционалната бинарна опозиција Бог-човек. Но наместо да ја надмине оваа разлика, тој неа ја потврди и присвои. Потрагата по статична синтеза и баланс го замени талкањето без основа и цел.

Ниче ја нагласил важноста од препознавањето на балансот помеѓу рационалниот, аполонизиски и инстинктивниот, дионизиски принцип. Со други зборови, вистината за индивидуата постои во нејзините емоции, но постои и во сферата на умот. Дионизискиот принцип, несвесното, емоциите, се карактеризираат како темнина, наспрема рационалниот дух кој е светлина. Дионис го симболизира Ничеовото славење на животот, додека Аполон бегството од животот во светот на мирното размислување.

Аполон и Дионис се во една меѓусебно незапирлива и динамична спрега. Аполон, богот на светлината, убавината и хармонијата е спротивставен на богот на пијанството и сетилните задоволства-Дионис. Но Ниче не го глорифицира едниот бог во корист на другиот, туку укажува на нивната истовремена неопходна потреба. Нивната интеракција, спротивставеност и меѓусебна поддршка, постигнува уметнички идеал и највисока култура, која тој ја одредува за трагична: „Сложената врска меѓу аполонизискиот и дионизискиот принцип во трагедијата може да се претстави преку братското единство на двете божества: Дионис зборува на јазикот на Аполон, но Аполон на крајот зборува на јазикот на Дионис; на тој начин највисоката цел на трагедијата е постигната“.[12] Братското единство помеѓу Аполон и Дионис, којашто ја формира основата на трагедијата, Ниче симболично ја претставува во уметноста: Аполоновата јаснотија и визуелна убавина, изразена преку дијалогот и сликата, и Дионисовата длабочина на чувства и интензитет изразена преку музиката. Разумот и емоциите се наоѓаат во постојана и динамична спрега, но нивната симболика не завршува овде. Таа е најдобро претставена преку познатиот антички мит за пештерата, овој пат видена низ очите на учителот Заратустра.

Во митот за Сократовата пештера опишан во делото „Држава“ на Платон се раскажува за група затвореници оковани во синџири за ѕидот на една пештера. Нивната единствена „реалност“ била знаењето од сенките на ѕидот кои настанувале од пукнатините низ кои пробивала светлината од надворешниот свет. Но откако еден од затворениците се ослободил од синџирите и излегол од пештерата, се соочил со нејаснотија и набрзо ослепел. Враќајќи се назад, откако им пренел на другите што видел, го прогласиле за луд и го убиле.

Митот за пештерата е алегорија на платоновиот свет на вечните идеи чија вистинитост е на повисоко онтолошко ниво од „светот на сенките“ кој го перципираме со нашите сетила. Вистината значи ослободување од затворот на незнаењето и можност да се гледа директно во божественото.

За разлика од Сократовата пештера, пештерата на Заратустра е бегство од рационалноста и знаењето. За Ниче, помислата од бегство од сегашната реалност за достигнување на божествената и вечна вистина е бесмислена. Тој го превртува митот за пештерата: затвореникот не се ослободува од синџирите за да учи од надворешниот свет, туку учи од својата изолација во темнината на пештерата. Изолирајќи се себеси од светлината на разумот во темната пештера, човекот станува слободен. Вистината произлегува од сенките кои доаѓаат од другата страна на пештерата.

Во доцната фаза од својата кариера Ниче го изедначува аполонијанизмот, кој на почетокот бил непријателски насочен кон уметноста и културата, со теоретското. Вели дека креативноста доаѓа од инстинктите, страста, несвесното-од темните, скриени извори на човековиот дух, а не од теоријата. Така, Сократ уништил сè со тоа што го направил разумот креативен. По него настапил целосен пресврт на грчката култура. Сократ бил основачот на еден цел нов систем кој верувал во длабоката илузија дека разумот може да навлезе во најголемите длабочини на битието. Но на крајот, Сократовиот метод се враќа назад и ја изразува потребата за уметност.

Целосното апсорбирање на Аполон од страна на Дионис во доцната фаза на Ничеовото творештво го претставува апсорбирањето на рационалната метафизика од страна на волјата за моќ. Фигурата на Дионис, природната, нескротлива сила целосно ја апсорбира фигурата на Аполон, силата која поставува граница и ред. Помирувањето на овие спротивставени принципи се одвива преку динамичен натпревар без посредство. Како резултат на тоа се јавува неизбалансирана синтеза.

Животот вака сфатен повеќе нема почеток, средина и крај. Без стремеж за апсолутната, објективна вистина, тој станува „талкање“ или еден вид „карневал“. Индивидуалниот идентитет се претопува, спротивностите се надминуваат. Тагата ја заменува радоста. Трагедијата ја заменува комедијата. Но дали духовната формулација која води кон овој „карневал“ во нејзиниот најпозитивен израз не е трагична и покрај сè? Дали ваквото „талкање“, без основа во некакво значење или етика нè прави радосни? Дали постојаното фрагментирање и бесконечно дисеминирање на идеалниот објект дава одговор на нашите животни прашања и во крајна линија ја надминува смртта? Само во еден таков свет, како што вели кабалистот Адин Стаинсалц, во најлошиот можен свет, во кој има сеуште надеж, човечкото талкање и потрага може да има смисла.

Бесконечното талкање не е забавно, ниту трагично. Тоа е слика на нашето време. Во смисла на сето досега кажаното, Ниче е повеќе кабалист и визионер, отколку што е нихилист.

 


[1] Hillis Miller, Poets of Reality: Six Twentieth-Century Writers, s. 3

[2] Ibid.

[3] Fridrih Niče, Vesela Nauka, s. 146-7

[4] Niče, Volja za moč, par. 584

[5] Scholem, Origins of the Kabbalah,  s. 441-2.

[6] Martin Heidegger, The Question Concerning Technology and Other Essays, 2, s .77

[7] Ibid.

[8] Ibid, s. 141

[9]  Heidegger, QCT, s. 27

[10] Zohar 1:153a

[11] Niče, Ljudsko, suviṡe ljudsko: Кnjiga za slobodne duhove, Predgovor, 3.

[12] Niče, Rodjenje Tragedije, 21

 

Автор: Огнен Коцевски

(текстот е извадок од книгата „Кабалата и западната филозофија“, која авторот ја објави во 2012 год.)

 

1,241 total views, 1 views today