Сол Крипке: За нужноста, можните светови и имињата

saul-kripke

Вториот поим за кој станува збор е нужноста. Понекогаш се користи во епистемолошка смисла и тогаш значи просто a priori. Се разбира, понекогаш се користи во физичка смисла и тогаш луѓето разликуваат физичка и логичка нужност. Но, она што овде ме интересира е поимот кој не припаѓа на епистемологијата туку на метафизиката во (се надевам) непејоративна смисла.

Се прашуваме дали нешто би можело да биде вистинито или би можело да биде лажно. Ако е нешто лажно, очигледно е дека не е нужно вистинито. Ако е вистинито, би можело ли да биде поинаку? Можно ли е, во тој поглед, светот да бил поинаков отколку што е? Ако одговорот е “не”, тогаш тој факт за светот е нужен. Ако одговорот е “да”, тогаш тој факт за светот е случаен. Тоа во себе и по себе нема никаква врска со нечие знаење за било што. Тоа секако е филозофска теза, а не некоја си самоочигледна дефинициска еквивалентност, или дека сè што е a priori  е нужно, или дека сè што е нужно е a priori. Обата поими можат да бидат неодредени. Тоа е друг проблем. Но, како и да е, тие се однесуваат на два различни домена, на две различни области, епистемолошко и метафизичко. Да ја разгледаме, за пример, Ферматовата последна теорема или Голдбаховата конјунктура. Таа вели дека секој парен број поголем од два мора да биде збир од два прости броја.Ако тоа е вистинито, тогаш е веројатно нужно вистинито, а ако е лажно, веројатно нужно лажно. Тука стоиме на гледна точка на класичната математика и претпоставуваме дека во математичка реалност тоа е или вистинито или лажно.

Ако е Голдбаховата конјунктура лажна, тогаш постои  парен број n, поголем од 2, за кој за ниту едни прости броеви p₁  и p₂, кои се < n, n= p₁+ p₂.  Овој факт за n, ако е вистинит, може да се провери ако директно се пресмета, и оттаму е нужна ако резултатите од аритметичките операции се нужни. Од друга страна, ако е вистинита, тогаш секој парен број поголем од 2 е збир од два прости броја. Дали е можно, иако е секој таков парен број збир од два прости броја, сепак да има парен број кој не би бил збир од два прости броја? Што би значело тоа? Тој број би бил еден од 4,6,8,10…; а, според хипотезата, бидејќи претпоставуваме дека Голдбаховата конјунктура  е вистинита, за секој од тие броеви би можело да се докаже со директно пресметување, дека е збир од два парни. Значи, Голдбаховата претпоставка не може да биде случајно вистинита или лажна; која вистинитосна вредност да и припаѓа, и припаѓа нужно.

Се разбира, можеме да кажеме дека засега, колку што знаеме, во предвид доаѓаат обете можности. Затоа, во отсуство на каков било математички доказ кој би одлучил по ова прашање, никој од нас нема a priori знаење за него. Не знаеме дали Голдбаховата претпоставка е вистинита или лажна. Така, за неа засега не знаеме ништо a priori.

Можеби некој ќе рече дека ние би можеле во принцип a priori да знаеме дали е таа вистинита. Добро, можеби би можеле. Секако, некој  бесконечен ум кој би можел да ги провери сите броеви може или би можел. Но, не знам дали би можел конечен ум. Можеби нема математички доказ кој би ја решил оваа конјунктура.Во секој случај, тоа е или не е можно. Можеби постои математички доказ кој би ја решил, можеби секое математичко прашање може да се реши со интуитивен доказ или побивање. Така мислел Хиберт, други мислеле поинаку, а трети дека тоа прашање нема смисла, освен ако поимот интуитивен доказ не се замени со поимот формален доказ во одреден систем. Сигурно, ниеден формален доказ не може да ги разреши сите математички проблеми,  како што научивме од Гедел. Во секој случај, и тоа е она битното, прашањето не е тривијално; и кога некој би рекол дека е нужно, ако е вистинито, дека секој парен број е збир од два прости броја, не следува од тоа дека некој за тоа знае нешто a priori. Дури, ми се чини дека ни ставот дека некој за тоа би можел да знае било што a priori следува без дополнителен филозофски аргумент (тоа е интересно филозофско прашање). Тоа “би можел” , како што кажав, подразбира друг модалитет. Она што сакам да го кажам е дека дури и ако никој, дури ни во иднина, не знае или нема да знае a priori дали Голдбаховата конјунктура точна, во принцип сепак постои начин кој би можел да се искористи за на прашањето да сеодговори а priori. Тој став не е неважен.

Термините “нужно” и “априорно”, според тоа, применети врз исказите, не се очигледни синоними. Можно е да постои некој филозофски аргумент кој би ги поврзал, можеби и поистоветил, но потребен е аргумент, а не само забележување дека двата термина се лесно меѓусебно заменливи. (Подолу ќе тврдам дека тие два термина не се дури ни коекстензивни – дека постојат нужни и апостериорни вистини, а веројатно и случајни априорни вистини).

kripke-podium-medium-624x416

Сум на мислење дека луѓето  сметаат дека тие две нешта мора да значат исто поради овие причини:

Прво, ако е нешто вистинито не само во реалниот свет туку и во сите можни светови, тогаш, се разбира, едноставно со прегледување на сите можни светови во главата, со доволно напор би можеле да видат ако тој став е нужен дека е нужен, и оттаму би го знаеле а priori. Но, тоа всушност и не е толку лесно изведливо.

Второ, претпоставувам дека се мисли дека, обратно, ако нешто се знае а priori, тогаш тоа мора да биде нужно затоа што тоа се знае без да погледнеме во светот. Ако тоа зависело од некој случаен  настан во светот, како би можело тоа да го знаеме без посматрање? Можеби реалниот свет е еден од можните светови во кој став е лажен. Тоа зависи од тезата дека нема неискуствен начин на познание на актуелниов свет кој воедно не би бил и познание за истото нешто  за секој можен свет. Тоа се однесува на проблематики од областа на епистемологијата и за природата на знаењето кои, како што е познато, се многу нејасни. Но, не се ни тривијални. Многу поважно од било кој поединечен пример  за нешто што, како што се тврди, е нужно но не априорно, или априорно но не нужно, е да се сфати дека тие два поими се различни, дека е битно тоа што врз основа на тоа што нешто што можеби можеме да го знаеме само a posteriori  да се аргументира дека тоа не е нужна вистина. Тоа дека она што се знае е нужна вистина е битно баш затоа што нешто во некоја смисла се знае a priori.

Друг  термин  кој се употребува во филозофијата е „аналитички“. Тука нема да биде неопходно да се задлабочуваме во таа тема. Вообичаените примери за аналитички искази денес се од типот „ергените се неженети“.  Кант (баш сега некој ми обрна внимание на тоа) го наведува примерот “златото е жолт метал” кој за мене е неoбичен, зошто мислам дека може да излезе лажен. Kако и да е, се договараме дека аналитичкиот исказ , на некој начин, е вистинит врз основа на своето значење и е вистинит во сите мoжни светови врз основа на своето значење. Така, нешто што е аналитички вистинито ќе биде и apriori и нужно вистинито (тоа е некој вид на стипулација).

Друга категорија која ја споменав е категоријата сигурност. Што и да е сигурноста, извесно е дека не сè што е нужно е сигурно. Сигурноста е уште еден епистемолошки поим. Нешто може да се знае, или барем рационално да се претпостави a priori без да биде сигурно. Сте читале некој доказ во некое математичко дело; иако мислите дека е точен, можеби сте погрешиле. Често се прават такви грешки. Можеби сме згрешиле при сметањето.

Би сакал прелиминарно да разгледаме уште едно прашање. Некои филозофи прават разлика меѓу есенцијализмот, верувањето во модалитет de re, и просто заговарањето нужост, верувањето во модалитет de  dicto. Е сега, некој ќе рече – да го наведиме поимот нужност. Далеку полошо, и создава големи дополнителни проблеми  – дали за одредено нешто можеме да кажеме дека има нужни или случајни својства, или дури дали може да се направи разликата меѓу нужните и случајните својства. Видете, само исказот или состојбата на работите можат да бидат нужни или случајни. Дали поединечното нешто нужно или случајно има одредено својство зависи од начинот на кој се опишува. Можеби ова е тесно поврзано со гледиштето дека на поединечните нешта реферираме преку дескрипции. Кој е познатиот пример на Квајн? Да го земеме бројот 9 – дали тој го има својството нужна непарност? Дали тој број мора да биде непарен во сите можни светови? Секако, тоа е така во сите можни светови и не може поинаку освен девет да е непарен. Но, бројот девет  подеднакво добро може да се окарактеризира како бројот на планети. Не е нужно, ниту вистинито дека во сите можни светови бројот на планети е непарен. На пример, да беа осум, бројот на планети немаше да биде непарен.

Исто, се размислува дали беше нужно или случајно што Ѓорге Иванов победи на изборите. (Изгледа дека е случајно, освен ако некој нема увид во некои виши непобедливи сили ). Но, тоа е случајно својство на Ѓорге Иванов само во однос на нашето реферирање на него како „Ѓорге Иванов“ (под претпоставка дека Ѓорге Иванов не значи човекот кој ги добил изборите тогаш и тогаш). Но, ако Ѓорге Иванов го означиме како „човекот кој ги доби изборите во 2014“, тогаш би била нужна вистина дека човекот кој ги доби изборите во 2014, ги доби изборите во 2014. Така, дали некој објект има некое својство во сите можни светови не зависи само од објектот туку и од тоа како е опишан. Барем така се тврди.

Дури се сугерира во литературата дека иако поимот за нужност може да има некој вид на интуиција како покритие (за нешто мислиме дека можело да биде поинаку, за друго не), тој поим (разликата меѓу нужни и случајни својства) е само учење кое го измислил некој лош филозоф, кој (претпоставувам) не знаел дека има повеќе начини да се реферира на едно исто нешто. Не знам дали има филозофи кои тоа не го разбрале; но, во секој случај, далеку е од вистината дека идејата (дека објект може суштински или случајно да има некое својство независно од описот) е поим кој нема интуитивна содржина и кој на обичниот човек ништо не му значи. Да речеме дека некој покажува кон Ѓорге Иванов и вели „Ова е типот кој можеше да изгуби“. Друг му вели „Е не, ако го опишеш како Ѓорге Иванов , тогаш би можел да изгуби, но ако го опишеш како победник, тогаш  не е вистина дека би можел да изгуби“. Кој од нив е филозоф, човек без интуиција? Ми се чини дека е очигледно дека тоа е вториот. Тој има некоја филозофска теорија. Првиот би кажал убеден : „Се разбира, победник  на изборите би можел да биде некој друг. Сегашниот победник, со поинаков тек на кампањата, би можел да биде поразен, а некој друг победник; или би можело воопшто да нема избори. Според тоа, термините како победник и поразен не ги означуваат истите објекти во сите можни светови. Од друга страна, Ѓорге Иванов е само името на овој човек”. Кога се прашувате дали  нужно или случајно Ѓорге Иванов победил на изборите, вие го поставувате интуитивното прашање дали во некој можен свет овој човек, всушност,  би ги изгубил изборите. Греши секој што  мисли дека поимот за нужно својство (не мислете на тоа дали има или нема такви својства и задржете се само на смисленоста на тој поим) е филозофски поим без никаква интуитивна содржина. Секако, некои филозофи сметаат дека имањето интуитивна содржина е слаб доказ. Јас, лично,  мислам дека тоа е силен доказ за било што.  На крајот на краиштата, не знам кој посилен доказ би можел да се има за нешто. Како и да е, мислам дека оние кои сметаат дека поимот за несуштински својства не е интуитивен имаат испревртена интуиција.

philcites-metaphysics

Зошто мислат така? Иако за тоа има многу мотиви, еден е овој: се претпоставува  дека прашањето за суштинските својства е еквивалентно (и е еквивалентно) со  прашањето за идентитетот низ можните светови. Да претпоставиме дека го имаме Ѓорге Иванов и можен свет во кој никој ги нема сите својства кои во реалниов свет ги има Ѓорге Иванов. Кој од тие луѓе е Ѓорге Иванов, ако воопшто има некој таков? Мора да се даде некој критериум за идентитет. Ако имаме таков критериум , само проверуваме во  некој друг можен свет во човекот кој е Ѓорге Иванов и прашањето дали во тој можен свет Ѓорге Иванов има одредени својства е добро поставено. Врз основа на таквите сфаќања се претпоставува дека добро поставено е и прашањето дали Ѓорге Иванов победил на изборите во сите можни светови или постојат можни светови во кои Ѓорге Иванов не победил. Но, се вели дека е тежок проблем да сенаведат такви критериуми. Понекогаш, како во случајот со броевите, тоа би можело да се чини полесно (но има мислење дека дури и тука тоа е сосема арбитрарно). На пример, некој би рекол, а тоа сигурно е вистина, дека ако положбата во бројната низа е она што го чини бројот 9 тоа што е, тогаш ако (во друг можен свет) бројот на планети би бил 8, тогаш бројот на планети би бил различен од оној кој реално е. Тогаш не би можело да се рече дека тој број е еден и ист со нашиот број 9 во овој свет.А кога се работи за други видови на објекти, на пример луѓе, материјални предмети и слично, дали некој ги навел сите нужни и доволни услови за идентитет низ можните светови?

Навистина, нужни и доволни услови за идентитет кои не би оставиле простор за сомневање секако се многу ретки. Право да се каже, математиката е единствен пример за кој знам каде тие се дадени барем внатре можниот свет. Не знам за такви услови за идентитет кај материјалните предмети или луѓето. Сите знаат за овој проблем. Но, да го тргнеме тоа на страна. Она што е понезгодно е дека ова зависи од погрешната претстава за тоа што е можен свет. Според оваа претстава, некој на можниот свет гледа како на некоја странска земја. Како да можеме да гледаме во него како набљудувачи. Можеби Иванов се преселил во друга држава, а можеби и не, но дадени ни се само квалитетите. Некој може да ги перципира сите негови квалитети, но не и дека тоа е Иванов. Некој може да види дека нешто има сива коса (или руса или црна)  но не и дали  тоа нешто е Иванов. Според тоа, кога ќе наидеме на нешто што сме го перципирале претходно ни треба да ги одредиме  квалитетите, но кога ќе наидеме на еден од тие други можни светови ни треба да одредиме кој е Иванов.

Овој став можат да го охрабрат некои логичари со нивното формално сфаќање на модалната логика. Истакнат пример сум самиот јас.  Сепак, интуитивно зборувајќи, ми изгледа дека тоа не е правилен начин да се размислува за можните светови. Можниот свет не е некоја далечна земја на која наидуваме или која ја набљудуваме низ телескоп. Така да се каже, можниот свет е премногу далеку. До него не би стигнале дури ни кога би се движеле побрзо од светлината. Можниет свет е даден преку дескриптивните услови со кои е поврзан. Што мислиме кога ќе кажеме „Во некој друг можен свет не би го одржал ова предавање денес“. Ние само замислуваме ситуација во која  јас решавам да не го одржам предавањето или решавам да го одржам некој друг ден. Се разбира, ние не го замислуваме сето она што е вистинито или лажно, туку само она што е релевантно за предавањето; но, теоретски, сè мора да биде опфатено за да се даде еден целосен опис на светот. Ние не можеме да го замислиме освен парцијално – и тоа е „можен свет“. Зошто дел од описот на можниот свет не би бил тоа што тој го содржи Иванов  и тоа што Иванов во тој свет не победил на изборите? Секако, дискутабилно е дали таков свет е возможен (овде изгледа дека е можен prima facie). Но, кога гледаме дека таква ситуација е возможна, тоа подразбира дека човекот кој можел да ги изгуби изборите или кој во овој можен свет навистина ги изгубил изборите е Иванов, со оглед на тоа што тоа е дел од описот на светот.  Можните светови се стипулирани, а не откриени со некои си моќни телескопи. Нема зошто да не го стипулираме тоа ; кога зборуваме за тоа што би можело да му се случи на Иванов во некоја условна ситуација зборуваме за она што би можело да му се случи нему.

Е сега, ако некој бара секој можен свет да се опише на чисто квалитативен начин, тогаш не можеме да речеме „Да речеме  дека Ѓорѓе Иванов изгубил на изборите“. Наместо тоа ќе кажеме нешто како „Да речеме дека човекот кој изјави дека разумен компромис е разумен компромис и кој доби почесна професорска титула  на Ломоносов е во некој можен свет и ги губи изборите“. Дали тој диволно личи на Иванов за да биде поистоветен со Иванов? Прилично експлицитен и ноторен пример за  тоа гледање на работите е теорија за аналогоните на Дејвид Луис, но литературата за квантифицираните модалитети е полна со такви примери. Зошто ни е непоходен овој начин на изразување? Ние обично не размислуваме така за условните ситуации. Ние просто велиме „да речеме дека овој човек загубил“.  Се подразбира дека можниот свет го содржи овој човек и дека во тој свет тој загубил. Овде може да е проблематично за кои интуиции за можност да се одлучиме. Но, ако имаме таква интуиција  за можноста  за тоа нешто (за изборниот пораз на тој човек) , тогаш станува збор за можност на тоа нешто. Таа не треба да се поистоветува со можноста дека загубил човекот кој изледа така и така или има такви и такви политички погледи или на било кој друг начин е квалитативно опишан. Ние можеме да покажеме на човекот и да прашаме што би можело да му се случи нему во поинаков сплет на околности.

Некој ќе каже “Да речеме дека тоа е така. Пак исто му се фаќа,зошто дали Иванов би можел да има одредени својства различни од оние кои навистина ги има е еквивалентно со прашањето дали критериумот за идентитет низ можните светови вклучува дека Иванов ги нема тие својства”.

Но, не му се фаќа исто бидејќи општоприфатеното сфаќање за транссветски идентитет бара да   дадеме чисто квалитативни нужни и доволни услови за некој да биде Иванов. Ако не можеме да замислиме свет во кој Иванов нема одредено својство, тогаш тоа својство е нужен услов за некој да биде Иванов. Или нужно својство на Иванов е да го има тоа својство. На пример, ако претпоставиме дека Иванов е навистина човечко суштество, би излгледало невозможно да замислиме можна условна ситуација во која тој би бил, да речеме, нежив предмет; можеби дури би било невозможно да замислиме свет во кој не е човечко суштество. Така, за Иванов би бил нужен фактот дека во сите можни светови во кој воопшто постои тој е човечко суштество или барем не е нежив предмет. Тоа нема никаква врска со барањето да има чисто квалитативни доволни услови за Ѓоргеивановство кои би можеле да ги откриеме. А дали би требало да постојат? Можеби постои некој аргуемнт во прилог на тоа, но проблематиките за нужните услови можеме да ги анализираме без да навлегуваме во проблематиката за доволните услови. Освен тоа, дури и ако има множество од чисто квалитативни нужни и доволни услови за да се биде Иванов, за гледиштето  кое овде го бранам не е неопходно тие услови да се најдат пред  да можеме да се прашаме дали Иванов би можел да победи на изборите, ниту пак прашањето да го преформулираме врз основа на тие услови. Ние можеме едноставно да го испитуваме Иванов и да се прашуваме што би се случувало со него ако разни околности би биле поинакви. Затоа, ми се чини дека тие две гледишта, тие два начина на гледање на работите навистина се разликуваат.

Обратете внимание на тоа дека прашањето дали Иванов би можел да не е човечко суштество е јасен пример за прашање кое не се однесува на нешто епистемолошко.  Да претпоставиме дека испаѓа дека Иванов, всушност, е автомат. Може и тоа да се случи. Може да ни треба доказ дали Иванов е човечко суштество или автомат. Но, тоа е прашање за нашето познание. Прашањето дали Иванов би можел да не е човечко суштество, под претпоставка дека е човечко суштество, не е прашање за нашето познание, a priori  или a posteriori . Тоа е прашање –  дури и ако е така и така -  за тоа што би можело да биде поинаку.

Оваа маса е составена од молекули. Дали би можела да не е составена од молекули?  Секако, тоа дека е составена од молекули (или атоми) е важно научно откритие. Но дали било што би можело да биде тој предмет, а да не е составено од молекули? Сигурно постои некое чувство дека одговорот на тоа прашање мора да биде “не”. Во секој случај, тешко е да се замисли под кои услови за баш тој предмет би откриле дека не е составен од молекули. Сосема различно е прашањето дали во реалниов свет навистина е составен од молекули и како го знаеме тоа. (Во тие теми подетално ќе навлезам подоцна).

Би сакал овде да воведам нешто што ми треба во методологијата на расправата за теоријата за имињата за која зборувам. Ни треба поимот “идентитет низ можните светови” како што вообичаено и, според мене, погрешно се нарекува , за да се објасни една дистинкција која сега сакам да ја повлечам. Која е разликата меѓу прашањето дали е нужно 9 да е поголемо од 7 и прашањето дали е нужно бројот на планети да е поголем од 7? Зошто  во едното с уштината се открива поочигледно отколку во другото? Интуитивно, одговорот би бил : „А бе види, бројот на планети би можело да е различен од оној кој реално е. Ама нема смисла да се рече дека девет може да биде различно од она што е“. Ајде квазитехнички да  искористиме  едни термини. Нешто викаме крут означувач ако во сите можни светови го означува истиот предмет, а некрут или акцедентален ако не е така.  Се разбира, не се бара тие предмети да постојат во сите можни светови. Сигурно, во еден природен тек на настаните, Иванов  би можло и да не постои ако неговите родители не се венчале. Кога мислиме дека некое својство е суштинско за некој предмет, под тоа обично мислиме дека тоа својство важи за тој предмет во секој случај во кој тој предмет би постоел. Крутиот означувач на нешто што нужно постои може да се нарече строго крут.

Една од интуитивните тези кои ќе ги застапувам во овие предавања гласи дека имињата се крути означувачи. Сигурно, тие го положуваат интуитивниот тест  кој го спомнав: иако некој друг освен македонскиот претседател во 2014 би можел да биде македонски претседател во 2014 (на пример, тоа би можел да е Пендаровски), никој друг освен Иванов не би можел да биде Иванов. На ист начин, некој означувач круто означува некој објект ако го означува секаде каде што тој предмет постои; ако згора на тоа предметот е нешто што нужно постои, тогаш тој означувач може да се нарече строго крут. На пример, “претседател на Македонија во 2014″ изначува одреден човек, Ѓорѓе иванов, но некој друг (на пример, Пендаровски) би можел да биде претседател во 2014,а Иванов би можел да не биде; затоа тој означувач не е крут.

Во овие предавања ќе се тврди, интуитивно, дека сопствените имиња се крути означувачи бидејќи иако тој човек (Иванов)  би можел да не е претседател, тој не би можел да не биде Иванов (иако би можело да не биде наречен Иванов). Оние кои тврдат дека за поимот за крут означувач да има  смисла мора претходно да му дадеме смисла на  поимот “критериуми за транссветски идентитет” шијат без  да имаат кроено  – баш поради тоа што можеме круто да реферираме на Иванов и да стипулираме зборувајќи за она што нему би можело да му се случи, непроблематични се и “транссветските идентитети”.

______

(Текстот е извадок од Naming and Necessity, Harvard University Press, 1980, Прво предавање)

Превод: Кирил Бисероски

(замената на ликовите и личните имиња во текстот со македонски верзии е нетенденциозна во никаква друга смисла освен во онаа примерите да бидат ставени во наш секојдневен контекст, за да бидат поблиски до читателите, а и текстот да добие на игривост и актуелност. Со тоа не се нарушува никаква семантика и симболика на содржината.)

816 total views, 1 views today