Разлики во сфаќањето на филозофијата – Индија vs. Запад

gallery_1_42_6563341

Кога за нашиот поим филозофија кај Индијците не наоѓаме еднозначен термин, не можеме тоа и понатаму да им го припишуваме на недостатоците на нивното систематско мислење. И кај нас терминот филозофија дури во историскиот развој го поприма своето значење, а чии граници, сепак, останаа прилично неизвесни.

Во индиската терминологија и за овој случај најсигурно е да се тргне од изразот šâstra, иако и тој е со релативно нов датум, а се однесува на науката на школите, кои систематски се издиференцирале дури во схоластичкиот период. Кога се сака да се нагласи дека станува збор за специфична филозофска наука, се користат разни изрази кои ги карактеризираат нејзините обележја. Опсегот на нашиот поим филозофија можеби би бил најблиску до изразот Tattva-vidyâ-šâstra, систем на знаење за битието или вистината. (Tattva е апстрактна именка изведена од коренот tad-тоа, со наставката –tva, која одговара на нашето –ство. Во латинската схоластичка терминологија помиот на битието се изразува на сличен начин, со изведениот термин quidditas. Во тој дух, tattva најдоследно би можел да се преведе како idditas).

Со зборот daršana (гледиште,  поглед, перцепција) е име со кое се нарекуваат шест схоластички филозофски системи. Со изразот Anvîkšikî-vidyâ (познание базирано на размислување, или, во слободен превод, дискурзивно познание) поврзана е една од најстарите дефиниции за филозофската šâstra, од 4 век пред наша ера.

2927490050073843273depwms_fs

„Дискурзивното познание на поле на ведското откривања ги објаснува заслужните и штетните дела; во областа на производството (економијата) ги објаснува заработката и загубата; во политиката правилните и штетните мерки, а освен тоа, ја одредува и релативната важност на тие три науки, па така му користи на човештвото, го крепи разумот во среќа и несреќа, ја засилува остроумноста, речитоста и деловните способности. Дискурзивното познание секогаш служи како светилник на сите науки, како помошно средство во секое делување и како потпора во сите должности“.

Овде очигледно се мисли на логичката и методолошката функција на филозофијата. Терминот за системот на формална логика е Tarka- šâstra.

Шесте схоластички системи меѓусебно се разликуваат не само по својата позиција кон заедничките проблеми, туку многу повеќе кон специфичните области со кои се бават. Затоа, името на системите често се идентификува со ознаката за филозофските дисциплини, чии резултати, помалку или повеќе, општо се усвојуваат. Така nyâya значи логичка дисциплина, yoga е дисциплина на практичниот ум и слично.

Терминот vâda означува теза, доктрина или (во интерпретацијата на европските автори) секта.

Кога бараме во индиската филозофија термин кој би можел да одговара на нашиот поим филозофија, не смееме да заборавиме на важната разлика во сфаќањето на смислата и задачите на човековото умствување.

„Значајно е“, пишува Дасгупта, „ дека, освен исклучокот на cârvâka-материјалистите, сите останати системи се согласуваат во некои основни важни точки. Движечката енергија на филозофските системи во Индија не била носена единствено со спекулативните тенденции на човечкиот дух, кој по својата природа е склон да се препушти на апстрактното мислење, туку и со длабоките нагони за остварување на религиозните цели во животот. Изненадени сме кога ќе видиме дека постулатите, целите и условите на таквото остварување се идентични во сите системи, иако меѓу нив, инаку, постојат спротивности… Целта на животот, ставот кон светот и средствата за постигнување на таа цел (sâdhanâ) во основата беа исти, постоеше единствена согласност за практичноста на sâdhanâ во речиси сите индиски системи.“

Поимот sâdhanâ кај Дасгупта одговара на врховното добро во европската филозофија. Рабиндранат Тагоре напиша книга со наслов Sâdhanâ, која може да се смета за модерен вовед во индиската филозофија. За него sâdhanâ значи „остварување“ на егзистенцијалната смисла на животот. Современиот ведантински филозоф С Мадхавананда (S. Mâdhavânanda) го дефинира изразот sâdhanâ како „аскетско прочистување“.

За темата на оваа централна дисциплина на индиската филозофија поопширно ќе говориме во поглавјето за филозофската школа yoga и за будистичкиот метод dhyâna. Овде сметаме дека е потребно да се истакне единствено дека не би било исправно во нашите рамки на размислување да останеме на воопштеното тврдење дека индиската филозофија едноставно и во целост е религиска филозофија; многу повеќе затоа што во поимот религија во нашиот случај не е сосема еднозначен. Понатамошниот осврт на историскиот развој на тие системи ќе покаже колкав бил распонот на спротивностите меѓу нив и колку би било некоректен обидот целокупниот развој на индиската филозофска мисла низ период од 3.000 години да се сведе на споредба со неколку века од европската верска филозофија во Средниот век. Тоа го покажува формалната схоластичка класификација на сите индиски системи во две групи: âstika и nâstika (афирмативни и негативни), според тоа дали воопшто го признаваат авторитетот на „откривањето“ (šruti) во Ведите, или се (според изразот на Шопенхауер, кој се вкоренил во историјата) „атеистички религии“.

Меѓутоа, несомено е дека средиштето на индиското мислење е во практичната филозофија, а методолошкото единство е во дисциплината на практичниот ум.

Цитатот од Дасгупта (види текст за разликите во сфаќањето на книжевните споменици) ја резимира внатрешната потешкотија на историската поделба во индиската филозофија. Истата мисла Х. фон Гласенап ја изразува вака: „Во западната филозофија јасна е поделбата на три периоди, додека во Индија развојот продолжува со непрекинат тек од најдалечното минато, па сè до наше време… Така, индиската филозофија е налик на огромен храм околу кој уште се наоѓаат старите светилишта, кои можеби тука и таму се преуредени во поединости и надградени со нови капели. Наспроти тоа, во Европа старите згради секогаш се рушат, а нивните камења потоа се употребуваат за изградба на нови“.

shankara with shishyas_2

Голем дел од индиските филозофски дела се напишани во форма на коментари и коментарски коментари. Таа форма ја имаат и основните дела, по кои поединечните школи меѓусебно се разликуваат. Целокупната подоцнежна книжевност се надоврзува на старите ведски времиња и архајските школи.

Под тие околности, разбирливо е дека историската обработка на проблематиките отсекогаш била битна за индиските мислители. На тој начин рано се настанати некои дела кои подоцна станаа класични, како некој вид на историја на филозофијата. Едно од најстарите дела од тој вид е Saddaršanasamuccaya, или приказ на шесте основни системи, од Харибхадра (Haribhadra), почетокот на 6 век. Делото се состои од 87 строфи. Меѓу најпознатите прегледи спаѓа делото на ведантинскиот филозоф Мадхавачарја (Mâdhavâćârya) од 14 век, со наслов Sarvadaršanasamgraha. Историски дела од овој вид му се припишуваат и на Шанкара и други најугледни схоластички филозофи.

Во наше време, за проучувањето на индиската филозофија, во прв ред, значајни се опсежните историски дела на двајца индиски ученици, Сурендранат Дасгупта и Сарвапали Радакришнана, од кој првиот беше професор на Кембриџ, а другиот на Оксфорд.

Поделба

Според настаните од основна културно-историска важност, историјата на индиската филозофија можеме да ја поделиме вака:

1.  Доба на Ведите и постарите упанишади до појавата на будизмот во половината од првото илјадалетие пред нашата ера.

2. Настанување на архајските системи и книжевните епови, до Багавад Гита.

3. Развој на схоластичките системи, кој почнува во последните векови пред нашата ера, а трае до модерното доба.

4. Модерно доба, кое почнува со англискиот колонијален систем во 17 век.

Од аспект на историјата на книжевноста, оваа основна шема може уште да се поедностави и да се сведе на две големи културно-историски епохи. Тука границата би ја претставувало настанувањето на двата големи епа на индиската и светската книжевност, Махабхарата и Рамајана. Од филозофски аспект, на таа граница се наоѓа Багавад Гита, која спаѓа во Махабхарата, а на одреден популарен начин ги поврзува и синтетизира главните религиозно-филозофски, па и социјални струења на своето време.

Пол Дојсен ведската книжевност ја зема за апсолутен критериум, а периодот од Буда наваму како постведски. Во денешни услови на индолошките студии тој критериум веќе не е одржлив. Тежиштето на проучувањето денес е во диференцирањето на класичните и схоластичките системи, чија историска длабочина уште не е доволно истражена. Од друга страна, будизмот како средишна појава во главните азиски култури претпоставува поширока класификација на основата.

Извадок од:

Veljačić, Čedomil. Filozofija istočnih naroda I.1982, Zagreb, Nakladni zavod Matice Hrvatske.

2,117 total views, 2 views today