Свеста и душата, црни кутии и лилјаци

TooMuch_

Психофизичкиот проблем “тело-ум“ е еден од најпопуларните и најдискутираните во историјата на филозофијата. Во секоја филозофска епоха може да се сретнат разни, и понекогаш противоречиви расудувања во однос на тој проблем. Како е „наместено“ тоа, што во суштина не определува како луѓе, и ако таа структура вклучува во себе материјални и нематеријални „ствари“, тогаш на кој начин се одвива взаемодејството помеѓу нив? Важно е да се забележи дека една од причините поради која ова прашање толку силно го привлекува вниманието на филозофите, лежи во претпоставката, дека ако можеме да дадеме задоволувачки одговор на тоа прашање, тогаш ќе можеме посмело да предложиме нови хипотези, и да пробаме да одговориме на посложени прашања, кои се важни за разбирање на човековата природа.

Хилари Патнем се осврнува кон овој проблем во својата статија „Свеста и машините“. Во неа, тој пробува да покаже дека „слични проблеми возникнуваат кога станува збор за било кои пресметувачки системи, кои се способни да одговараат на прашања во врска со нивната сопствена структура“ [1] . За да ги илустрира своите расудувања, тој предлага да го моделираме размислувањето на човекот со помош на Турингова машина, и при тоа го определува процесот на научно расудување како „делумно-интерпретирано пресметување, според Карнап“ [1]. Понатаму, тој разгледува два проблема, поврзани со психофизичкиот проблем – прашањето за приватноста, и за поистоветување на менталните и физичките настани. Користејќи ја аналогијата помеѓу менталните состојби на човекот и на состојбите на Туринговата машина, и предлагајќи „функционална организација“ на свеста, Патнем доаѓа до заклучок дека било кој одговор на тие две прашања, претставува само пронајдок за зборовите, тоест, тие прашања се исклучиво од лингвистички и логички карактер, и каков и да е одговорот, тој нам не ни е важен, бидејќи не ни кажува ништо ново во однос на изучувањето на нашата природа.

Меѓутоа, Патнем направил невнимателен пропуст, поистоветувајќи го човекот со Турингова машина, за што признава и самиот во статијата „Филозофија и нашиот ментален живот“. Тешкотијата при таквата аналогија возникнува најмногу поради разното ниво на сложеност на двата система. Но, без разлика на тоа, Патнем тврди, дека независно од тоа како сме „устроени“, ние поседуваме автономен ментален живот, имаме слободна волја, и решението на проблемот “тело-ум“ сеедно не ни дава значителен развој во разбирањето на нашата внатрешна „градба“.

Едно од неговите тврдења, кое што ме натера да се замислам, се состои во тоа ако ние претпоставуваме дека психолошката теорија е точна, тогаш по принципот на функционалниот изоморфизам, било која реализација на апстрактната структура на „човечкиот автомат“ би требало да биде возможно да се објасни со помош на некоја теорија. Со други зборови, ако ние претпоставуваме дека човекот има душа, тогаш ние сме должни да се согласиме дека за неа постои некаква теорија, која што ја определува, и таа теорија треба да биде достижна по пат на „теоретско (научно) расудување“ (можеби јас неправилно сум го истолкувал исказот на Патнем: дали тоа значи, дека поимот за душата треба да биде достижен за разбирање на истиот начин, на кој што се достижни на пример теоријата за функциите со комплексни променливи или за дискретната Фурие трансформација?), или треба да се согласиме дека таа е недостижна за разумот, и тогаш прашањето за нејзиното постоење станува прашање на вера.

Благодарејќи на истражувањата во физиката, ние сме формулирале теории кои што ни помагаат да ја објасниме нашата реалност. Ние сме уверени дека во нашата објективна реалност, материјата и енергијата се взаемно поврзани, количеството на енергија во затворен систем е постојано, и сите нам познати взаимодејства помеѓу материјата и енергијата се објаснуваат и „исполнуваат“ со помош на взаимодејствата на елементарните честици. Ако може да се изразам слободно, тогаш сè што „постои“ и сè што се „случува“, постои и сè случува во пространство-времето, кое што не постои одделно од материјата-енергија, и не постои ништо надвор од тоа пространство-време.

Бидејќи ние сме дел од тоа пространство-време, и сите атоми и молекули од нашето тело, и сите взаимодејства кои што се случуваат помеѓу нив се наоѓаат и се случуваат во пространство-времето, од тоа следува дека нашето тело и сите физички процеси кои што се одвиваат во него можат да се објаснат и се ограничени од взаимодејствата на елементарните честици. Ако го прифатиме за вистина тврдењето дека нашата свест е само севкупност на сите ментални процеси, кои што всушност се реализираат со помош на физички процеси во нашиот мозок, тогаш нема да имаме причина да тврдиме дека нашата свест не зависи и не е ограничена од тие исти закони на взаимодејствата на материјата и енергијата, односно на взаимодејствата на елементарните честици. Ако јас правилно сум разбрал, таа гледна точка ја поддржуваат физикалистите. „Физикалистите се убедени, дека не постои ништо освен физичкиот свет, кој може да биде изучен од науката, – светот на објективната реалност“ [2].

Human_brain_in_a_vat

Но, зошто кога се дискутираат филозофски прашања, сме должни да се ограничуваме со научните теории, кои ни се достапни моментално? Ако јас сакам да претпоставам дека, освен севкупноста на материја и енергија (збир на атоми и молекули, кој што го нарекуваме тело) и взаимодејствата кои што се одвиваат меѓу нив (процесите на размислување, кои што ги нарекуваме свест), ние имаме и нешто друго, кое што взаемодејствува со нашето тело, и со нашата свест, да го наречеме душа, но тоа не е ограничено со законите на Физиката, и не претставува аналогија на некој сложен автомат, односно не е достижно со помош на формалната теорија, тогаш должен ли сум јас да признаам, дека душата не може да биде од овој свет, и што прашањето за нејзиното постоење претставува прашање на вера, бидејќи нејзината природа се наоѓа зад границите на мојот разум?

Претпоставката дека постои душа влече со себе огромна количина на прашања, на повеќето од кои јас не сум спремен да дадам одговор. Но, пред да се дискутира било кое прашање во однос на природата на нашата душа или на природата на нејзиното взаимодејство со свеста, треба да се одговори на прашањето, има ли место во филозофијата и во „современиот“ свет за таков светоглед, каков што е верата во постоењето на душа?

Да се потпира човек на науката е многу удобно и исплатливо. Научните теории ни даваат јасни и проверливи одговори на повеќето од нашите прашања. Многу од тоа што порано ни се чинело необјасниво или мистично, денеска има објаснување кое што обично не бара вера во некоја догма, туку само прифаќање на одредени аксиоми и логични заклучоци, врз основа на тие аскиоми. Порано постоеле некои претпоставки, во однос на свеста и психологијата, кои што доаѓале или од религијата или од разните филозофски системи, но со развојот на науката, ние сме разбрале, дека тие не се точни. Дури и повеќе, ние сме откриле некои нови знаења, и врз основа на тие знаења сме изградиле нови, поверодостојни претпоставки. Се чини дека, колку повеќе откриваме, како се работи, толку помалку место останува за такви „остарени“ претпоставки како дуализам или вера во душа. Тоа малку ме потсетува на една позната анегдота: „Пијаница бара под улична ламба изгубен клуч. Случаен поминувач предлага да му помогне, и тие долго и безуспешно го бараат клучот под ламбата. Откако се изморил, минувачот го прашува пијаниот, дали баш тука го изгубил клучот. Не, го изгубив онаму – одговара тој, покажувајќи кон темницата. Па тогаш зошто го бараш овде? – прашува минувачот. Бидејќи тука е посветло, – одговара пијаниот.“

Во науката постои еден поим – „црна кутија“. Тој поим не е нов, и добро е познат – се користи за да се опише некој објект кој што е способен да исполни некој вид на дејства, и за внатрешната структура на тој објект на нам не ни е ништо познато. Но, тоа не ни пречи да го изучуваме тој објект – ние ја набљудуваме неговата реакција на надворешни дејства, и со помош на експерименти, пробуваме да изградиме теорија за неговото однесување. Моментално, таквата аналогија е валидна за нашиот прием при изучување на нашата свест, бидејќи нам сè уште не ни се познати во детали сите процеси, физички и ментални, кои што се одвиваат во нашата свест и во нашиот мозок.

Но, нашиот мозок не е сосема „црна кутија“. Сè повеќе и повеќе станува јасно како тој работи, и како тоа, кое што го нарекуваме „размислување“, во вистинскиот, објективен свет се случува во вид на физички и хемиски процеси. Ако може да се изразиме така, кутијата станува сè повеќе и повеќе сива.

Со развојот на науката, јас сум уверен дека ќе ни успее да ги истражиме во детали сите физички процеси, кои што се одвиваат во мозокот при размислувањето, и со развојот на психоаналитиката ќе изградиме теорија која ќе ги објаснува, користејќи ја физиката и хемијата, сите ментални процеси на нашата свест. Дури и повеќе, уверен сум дека со помош на вештачката интелегенција ќе ни успее да создадеме таков сложен автомат, со кого ќе биде возможно да се разговара, да му се поставуваат прашања, и тој ќе биде способен да одговара и дури и да мисли и да „рефлексира“. Тој ќе биде способен да го помине Туринговиот тест, и врз основа на неговото однесување ќе биде сложно да се тврди дека тој не поседува свест. Бидејќи ние сме го создале тој автомат, нам ќе ни биде познато како работи секој негов дел, се до взаимодејствата на елементарните честици во неговите атоми. Структурите од таков вид, дури и да се чисто апстрактни, се нарекуваат „бели кутии“. Но, ќе можеме ли ние да разбереме што значи да се биде таков автомат? И ќе може ли тој автомат да разбере како е да се биде човек? Познатиот филозоф Томас Најџел, има разгледано слично прашање во неговата статија „Како е тоа да се биде лилјак?“. Јас не сакам да тврдам дека неговите претпоставки се точни или не точни, бидеќи ми недостига и ум и знаење за тоа, меѓутоа би сакал да цитирам некои параграфи, кои што предизвикуваат кај мене силна љубопитност во однос на неговата позиција:

“Но, воопшто може да се каже, дека некој организам попаѓа во свесна состојба само тогаш, кога да се биде таков организам е слично на нешто, како тој самиот организам.

Ние можеме да го наречеме тоа субјективен карактер на искуството. Тоа својство неможе да се улови со помош на добро познатите, неодамна разработени методи на редукционата анализа на феномените на размислување, бидејќи сите тие методи логички се совпаѓаат со неговото отсутсво. Тоа не може да се анализира со помош на термините на било кој систем, кој што објаснува функционални или интенционални состојби, бидејќи последните можат да бидат присутни и кај роботите и кај автоматите, кои што се однесуваат како луѓе, меѓутоа при тоа ништо не чувствуваат.

Поради таа причина, тоа е невозможно да се анализира со помош на термините на каузалната улога на искуството вооднос кон типичното човечко однесување.

Јас не го одрекувам ни тоа, што свесната состојба предизвикува некое однесување, ниту дека тоа однесување може да биде карактеризирано од функционална гледна точка. Јас го одрекувам само тоа дека таквата анализа ќе биде исцрпувачка (темелна)…“ [3]

Во својата нова книга „Разумот и Космосот: Зашто материјалистичката нео-дарвинистичка концепција на природата е најверојатно лажна“, Најџел тврди дека современите научни теории и методи не можат да го објаснат ниту појавувањето на животот во целост, ниту на еден двоножен вид со голем мозок. За да го реши тој проблем, Најџел тврди дека на науката ѝ треба „решителна концептуална револуција“, исто толку радикална, како и тие, кои придонеле кон појавувањето на хелио-центричниот модел, теоријата на еволуцијата, или теоријата на релативитетот. [4]

Во своето незадоволство со непотполната слика на свеста, која што сме ја изградиле со помош на научната теорија, Најџел не е сам – неодамна имав можност да послушам една лекција од познатиот научник Сер Роџер Пенроуз. Во својата лекција тој тврди дека, за целосно разбирање на нашата свест, ќе треба да излеземе зад границите на квантната механика.

Томас Најџел и Сер Пенроуз се силно критикувани и од научници и од филозофи. Мене сè уште ми претстои да се запознам со нивните идеи, и со контра-аргументите на нивните критици. Но, јас чувствувам дека вакви и слични погледи кон научната теорија и обиди да се укажат на нејзините недостатоци, при изградбата на целосна слика на светот, се многу полезни, дури и ако се покажат невистинити.

Било која теорија, достигната по пат на размислување со нашиот разум, е ограничена. Како и да се заврти човек, насекаде се гледаат границите на човечкиот разум. Надолу – елементарните честици, нагоре – границите на космосот, назад – точката на единство, напред – крајот на вселената.

Јас не можам да го објаснам настанувањето на нашата свест, ниту нејзината природа. Но, јас сум уверен во едно – необјаснетите појави ни предизвикуваат дискомфорт и незадоволство. Тој дискомфорт и незадоволство не ни давале мир – ние сме почнале да бараме одговори, и смело сме се спротивставувале на лажните претпоставки и догми. Зошто „наеднаш“ стана толку удобно да не се сомневаме во законите на науката, за да ги развиваме филозофските теории? Ако човекот е навистина „слободен“, тогаш во што се пројавува таа слобода? Ако сè што можеме да знаеме е ограничено со разумот, ако не си дозволуваме да бараме одговори зад границите на научната теорија, тогаш ми се чини дека ние доброволно се затвораме во затвор. Тој затвор е прекрасен, јас сум сведок на тоа, меѓутоа, сепак е затвор.

P.S. Можеби ги имам измешано границите на филозофијата и науката.

1. Хилари Патнем, “Свеста и машините“, Филозофија на свеста

2. Томас Најџел, „Што сето тоа значи?“

3. Томас Најџел, „Како е да се биде лилјак?“

4. John Horgan, „Is Scientific Materialism “Almost Certainly False”?”, Scientific American,

Каде понатаму?

——————————————————————————————————————————————————

1. Пријатно се изненадив кога во предавањето на Владиката Атанасиј: “Есхатолошкото во нашиот секојдневен живот“ наидов на многу сличен став, како во мојот заклучок (“… Дури, човекот и да не греши, да не прави зло, тој е затвореник и заробеник на природата, заробеник дури ако сакате и на целиот универзум, бидејќи тој е сé уште, сепак, природа. Без Светиот Дух, човекот би останал вечен заробеник на природата, или Природата, сеедно ….“).

2. После кратко пребарување на интернет најдов статија во која што се критикува ставот на Сер Пенроуз во врска со Силната Вештачка Интелигенција. Треба да се прочита таа статија и да се види тоа каде ќе не однесе:
“A refutation of Penrose’s Godelian attacks against artificial intelligence“ – Bringsjord, Xiao.

3. Книгата на Професорот Гилберт Рајл “The Concept of Mind“

4. Книгата на Џонатан Шир (Jonathan Shear) “Explaining consciousness: the “hard problem”“

 

Автор: Стефан Бојаровски (текстот првично е објавен на блогот Случајни прошетки)

543373_10150851688726048_745751380_n

 

812 total views, 2 views today